Zenginliği Yeren Uydurma Rivayetlerin Yarattığı Sosyolojik Etkilerin Teo-Stratejik Boyutu - Kartal, Habib Celaleddin (3. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2023)
Hadislerin, Hz. Peygamber’e aidiyetleri nedeniyle Müslüman toplumlar üzerinde büyük sosyolojik etkiye sahip olduğunu söylemek mümkündür. Aynı şekilde peygambere atfen uydurulan ve hadis zannedilen uydurma rivayetler de benzer sosyolojik etkiye sahip olmuştur. Her ne kadar hadis diye uydurulan rivayetler başlangıçta stratejik bir amaç için uydurulmuş olmasa da sonradan güç mücadelesi ve toplumsal etki bileşenlerine eklemlenerek stratejik amaçlar için kullanılır olmuşlardır. Çalışmada uydurma kategorisinde ele alınan örnekler üzerinden hadis diye nitelenen uydurma rivayetlerin daha sonra nasıl stratejik olarak kullanılabildikleri gösterilmiştir. Bu bağlamda çalışmanın konusu, İslam dünyasında ortaya çıkan uydurma rivayetlerin yarattığı sosyolojik etkinin teo-stratejik boyutunu ortaya koymaktır. Burada uydurma rivayetlerle kastedilen ise bütün uydurma rivayet örneklerinin verilmesi değil, sosyolojik etki gücü yüksek az sayıda uydurma rivayet örneği ile teo-stratejik boyutun ele alınmasıdır. “Mümin için ölüm hayattan, fakirlik zenginlikten, zillet izzetten daha hayırlıdır. Ümmetin en şerlisi kim denildi. Resulullah da zenginlerdir dedi”, gibi Müslüman toplumlara ekonomi üzerinden sosyolojik müdahaleyi kolaylaştıran rivayetler, çalışmada ele alınan en önemli uydurma rivayetlerdir. Uydurma rivayetlerin geçmiş, şimdi ve gelecek bağlamında toplumsal olana etkisi ve toplumsalla ilişkisi bu anlamda hem doğrudan hem dolaylıdır. Bu açıdan çalışmada hadis diye bilinen uydurma rivayetler kapsamında ele alınan rivayetlerin hangi teo-sosyolojik müdahalelere nasıl kapı araladığı gösterilmektedir. Yine, bu çalışmada ele alınan uydurma rivayetler üzerinden dinin ne olduğu değil nasıl yaptığı hususu, uydurma rivayetlerin stratejik kullanımlarını göstermek açısından önem arz etmektedir. İslam toplumları için uydurma rivayetler üzerinden oluşturulan sosyolojik etkinin orta ve uzun vadedeki olumsuz sonuçları bir gerçekliktir. Çalışmanın amacı, Hz. Peygamber’e atfedilen ve “zenginliği yeren” uydurma rivayetlerin İslam toplumlarındaki sosyolojik etkisini göstermek suretiyle meseleyi, stratejik pencereden yorumlamaya da katkı sağlamaktır. Uydurma olduğu üzerinde hadis âlimlerinin ittifakı ile kesin olan uydurma rivayetlerin bir taraftan din ile bir taraftan da toplumu ilgilendirmeleri sebebiyle sosyoloji ve tarih ile olan ilişkisi disiplinler arası bir yaklaşımı zorunlu kılmaktadır. Bu bağlamda çalışmada disiplinler arası bir yaklaşıma uygun olarak nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi kullanılarak yeteri kadar kaynak taranmış, yorumlanmış ve analiz edilmiştir. İslam dininin en önemli ikinci kaynağı olan hadisler üzerinden yeniden inşa edilen uydurma rivayetlerin teo-sosyolojik ve teo-stratejik boyutunun yeteri kadar araştırılmadığı, uydurma rivayet, sosyoloji ve güvenlik ilişkisinin ihmal edildiği görülmüştür. Uydurma rivayetler, uzun süreçte İslam toplumlarındaki zihniyet oluşumuna negatif yönde etki etmiştir. Uydurma rivayetlerin güç mücadelelerinde teo-sosyolojik müdahale aracı olarak kullanıldığını gösteren örnekler, konunun sadece din temelli ele alınarak geçiştirilecek kadar önemsiz bir konu olmadığını göstermektedir. * Bu çalışma Prof. Dr. Özcan Güngör danışmanlığında Mart 2021 tarihinde tamamladığımız “Güç Mücadelesi Bağlamında Teo-Strateji ve Unsurları” başlıklı doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır (Doktora Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2021).