Durkheim Sosyolojisinde Ahlâkın Doğası ve Toplumsal İzdüşümleri Üzerine Bir Çözümleme - Polat, Yunus (3. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2023)
Sosyoloji geleneğinin öncü temsilcilerinden Durkheim, meslek hayatı boyunca din ve ahlak konularını çalışmalarının merkezine oturtmuş birisidir. Öyle ki Durkheim sosyolojisine ahlak sosyolojisi demek yanlış olmaz. Durkheim’ın ahlak konusuna olan yoğun ilgisini, amacını ve çıkarımlarını irdelemek, onun ahlak anlayışını ve sosyolojisiyle ilişkisini anlamak bakımından önemlidir. Bu çalışma da ilgiye kayıtsız kalmamış, onun ahlak anlayışının teorik ve pratik boyutlarını çözümlemeyi konu edinmiştir. Durkheim, din konusuna eğilmeden edememiştir. Çünkü toplumsal düzenlemeler alanında önemli yeri olan ve Durkheim sosyolojisinin kilit kavramlarından olan ahlak, dinin referansına büyük oranda bağlı kalıp dine paralel konumlanmaktadır. Onun sosyolojisini anlamak, ahlak konusuna verdiği değeri anlamaksızın mümkün görünmemektedir. Durkheim, ahlak gibi soyut bir konuyu modern bir disiplin olan sosyolojinin konusu yapmış ve incelemiştir. Kant’ın teolojik mütalaalardan arındırılmış rasyonel ahlakından etkilenmiş; diğer yandan Aristo’nun eyleme dayanan pratik bilim dediği ‘etik’ini benimsemiştir. Çalışmanın önemi; buradan hareketle Durkheim’ın ahlak meselesini teorik ve pratik olarak koyduğu yer, değerlendirme biçimi, ahlakın toplumsal yansımaları, din ve toplumla ilişkisi temelinde irdelemesidir. Durkheim’ın din sosyolojisine en karakteristik katkısı; dini, kolektif bilince etkisi ve ahlakla ilintisi üzerinden en önemli sosyal olgu kabul etmesi ve toplumu da sosyal olguların temeli saymasıdır. Ona göre sosyal olgular içerisinde ahlak, sosyal bir gerçekliktir ve bu gerçeklik, soyut kuram ve düşüncelerin değil; eyleme geçiren ahlakın gerçekliğidir. Bu çalışma, Durkheim sosyolojisinde ahlakın neliğini, gerekliliğini, kaynağını, sürekliliğini, gerçekliğini, geçerliliğini ve toplumsal tezahürlerini incelemeyi amaçlamıştır. Ayrıca bu incelemenin sonucunda da onun sosyolojisine ve ahlak anlayışına dair değerlendirmeler ve çözümlemelerde bulunmayı amaçlamıştır. Durkheim’ın ahlak içerikli kitapları başta olmak üzere ulaşılabilen Türkçe ve İngilizce tüm kitapları incelenmiştir. Çalışma, karşılaştırmalı bir usul çerçevesinde, kavramlar ve olgular arasındaki nedensellik ve sebep-sonuç ilişkisi gözetilerek ortaya konmuştur. Pozitivist anlayışın sosyolojideki öncülerinden olan Durkheim, rasyonel ve seküler bir ahlakın oluşturulmasından yanadır. Ahlakı dinin egemenliğinden kurtarmak için çalışmış, ona özgürlüğünü vermek ve onu kendi çağına uyarlamak için sosyoloji ‘bilimi’nin aracı yapmıştır. Soyut, öznel, metafizik yönleri bulunan bir olguyu; somut, nesnel, rasyonel bir zeminde bilimin nesnesi haline getirmiştir. Adına ahlak bilimi diyecek kadar önemsediği sosyolojiyi, ahlaki kuralları tespit etmek ve göreve koşmak için kullanmıştır. O, toplumsal dayanışmayı ve bütünleşmeyi son derece önemseyen muhafazakâr bir ahlakçıdır. ‘Toplum’un müminlerini ‘Tanrı’nın müminlerine tercih etmiştir. Topluma yüklediği aşırı önem ve değer sosyolojizm sayılır. Durkheimcı ahlak, tüm yurttaşlara öğretilmesi gereken ideal bir seküler ahlaktır ve onun, ‘toplum’ adını verdiği ‘din’in kuralları olarak ikame edilmiştir. Durkheim, birey ve ahlak, toplum ve ahlak, din ve ahlak ilişkisini ve bu ilişkilerdeki organik bağı; rasyonel, akılcı, laik anlayış lehine yerinden oynatmaya girişmiştir.