Emevîler’de İskân Politikası ve Sonuçları: Horasan Örneği - Karaalp, Mücahit (3. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2023)
İskân, malzemesi insan olan kitlesel olarak bir yerden bir yere rızaya dayalı veya zorunlu olarak ikâme etme, barınma faaliyetidir. İnsanlık tarihinde insan topluluklarının bir yerden başka bir yere gönüllü veya zoraki yerleşmelerinde dinî, siyasî, askerî ve ekonomik faktörler etkili olmuştur. Tebliğimizde İslam tarihinde birçok açıdan kırılma noktası teşkil eden, döneminde Müslümanların en geniş sınırlarına ulaştıkları ve aynı zamanda özellikle Türklerin İslamlaşma sürecini olumlu ya da olumsuz etkileyen Emevî Devleti’nin iskân politikasının sebepleri, mahiyeti ve sonuçları üzerinde durulmaktadır. Söz konusu dönemin iskân politikasını spesifik olarak ele alan bir çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışmayla amacımız Emevîler döneninde fetihlerin önemli bir parçası olan iskân politikasının asıl gayesi, yapısı, işleyişinin yanı sıra Orta Asya özelinde doğurduğu sonuçları ortaya koymaktır. Söz konusu iskân politikasının doğru anlaşılması, Emevîler dönemindeki fetih politikasının amacı ve sonuçlarını sağlıklı anlama ve ondan ders çıkarma gibi önemli bir amaca hizmet edecektir. Çalışmada İslam tarihinin ilk döneminde yazılan siyer, meğazi, genel İslam tarihi ve fütuh türü kaynaklarının yanı sıra bu alanda yapılan modern çalışmalardan yararlanılmıştır. Konu bağlamında ana hatlarıyla şu tespitler yapılmıştır: Emevîler döneminde fetih hareketlerinin artması beraberinde iskân faaliyetlerinin yoğunluk kazanmasına olanak sağlamıştır. Bu süreç Muâviye b. Ebû Süfyan, Abdülmelik b. Mervân ve Velîd b. Abdülmelik gibi güçlü halifeler dönemine rastlamaktadır. Diğer halifelerin hilafetlerinde ise siyasî iç karışıklık, taht kavgaları ve ekonomik krizler gibi sebeplerle fetihler ve dolayısıyla iskân politikaları pek gündeme gelmemiştir. Uygulamaya konulan iskân politikaları ise amaç bakımından farklılık arz etmiştir. Bu amaçların başında fetihler sonucunda oluşturulan ordugâh şehirlere asker yerleştirmek suretiyle buraların kalıcılığını sağlamak, ülkenin güvenliğini temin etmek, İslam’ın yayılmasına zemin hazırlamak ve ülke içinde asayişi sağlamaktır. Emevîler’in iskân politikası daha çok askerî karakter taşıyordu. Söz konusu dönemdeki iskân politikasının asıl amacı, daha sonra gelişecek fetihlere zemin hazırlamak ve toprak elde etmekti. Bahsi geçen politikanın sonuçları ise bölgelere ya da coğrafyalara göre farklı neticeler doğurmuştur. Horasan özelinde vardığımız tespitler ise şunlardır: Muâviye hilafetinde Basra valisi Zîyad b. Ebîh, Kûfe ve Basra halkından- Kinde, Ezd kabilelerinden olması kuvvetli ihtimal dahilinde olan- asker ve ailelerinden oluşan 50.000’den fazla kişiyi Horasan’a yerleştirdi. Abdülmelik b. Mervân döneminde Kuteybe b. Müslim’in Horasan valiliğinde ise Buhara’ya seferler düzenlendi. Barış yoluyla fethedilen bu şehre Arap göçmenler yerleştirildi. Semerkant şehri de savaş yoluyla fethedilip Müslümanlara iskâna açıldı. Emevî yönetimindeki Horasan; halife değişikliği, otorite zayıflığı- Abdullah b. Zübeyr’in iktidar mücadelesi- söz konusu olduğunda isyan hareketleri görülmektedir. Bu çerçevede Emevîlerin bu bölgede amaç bakımından askeri özellikler taşıyan iskân politikası uyguladığı söylemek mümkündür. Bu politika çerçevesinde Horasan, Türklerin yaşadığı Mâverâünnehir bölgesi fetihleri için askerî üs niteliği taşıması, sürdürülen iskân faaliyetinin kalıcı ve olumlu sonuçlar doğurmasını engellemiştir. Özellikle toprak hâkimiyeti, ganimet elde etme isteği ve mevâlîye yönelik olumsuz politika, buradaki Türklerin kitleler halinde İslam’a girmelerine engel olmuştur. Afrika ve Endülüs’teki iskân politikası ise yakın coğrafyaların fethedilmesinde etkili olmuştur.