Kerbelâ Hadisesi Üzerinden Emevî Devleti’ne İki Farklı Bakış: İbnü’l-Esîr ve Julius Wellhausen - Dinçsoy, Büşra (3. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2023)
Muâviye b. Ebû Süfyân tarafından Şam merkezli olarak kurulan, yaklaşık 90 sene hüküm süren bir Arap-İslam devleti olan Emevîler, İslam Tarihi’nde ilklerin yaşandığı ve bu açıdan oldukça önemli bir dönemi ifade eder. Bu dönemde yaşanan ilklerin başında hilafetin silah zoruyla ele geçirilmesi, hilafetin daha sonra saltanata evrilmesi, dinin yoğun bir şekilde istismar edilmesi, mevalinin yanı sıra Ehl-i Beyt mensuplarına karşı ötekileştirici bir politikanın izlenmesi, Yezîd gibi bazı halifelerin içki içme gibi din dışı davranışları ve Kerbelâ gibi hadiselerin yaşanması gelmektedir. Çalışmamızda Emevîler döneminde yaşanan ve günümüze kadar etkisi süren Kerbelâ hadisesinin ilk dönem İslam Tarihçilerinde İbnü’l-Esîr ile Oryantalistlerden Wellhausen tarafından nasıl değerlendirildiği üzerinde durulmaktadır. Amaç, Kerbelâ olayı üzerinden otorite kabul edilen İslam Tarihçilerinden İbnü’l-Esîr ile Oryantalistlerin ileri gelenlerinden Wellhausen’in Emevî devlet algısını ortaya koymaktır. Hakkında herhangi bir çalışmanın yapılmadığı konumuzu araştırırken kaynak tarama yöntemi bağlamında iki farklı kaynaktan yararlanıldı. Bu kaynakların birincisi, İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil fi’t-Târih’i, ikincisi ise Julius Wellhausen’in Arap Devleti ve Sükutu’dur. Çalışmamız bağlamında ana hatlarıyla şu tespitler yapılmıştır: İslam tarihinde kendisinden sonra birçok tarihçiyi etkilemiş ve aynı zamanda olumsuz Emevî algısının oluşmasında etkili olan İbnü’l-Esîr, Kerbelâ çatışmasına ilişkin aktardığı bilgilerle özelde Emevîlerlerin Kerbelâ politikasının genelde ise Emevî karşıtı olduğunu göstermektedir. Örneğin Yezid’in elindeki çubukla, Hz. Hüseyin’in kesilen kafası ve ağzındaki dişleriyle oynadığı bilgisini vermektedir. Yezid’in, Kerbelâ’da ölen Hz. Hüseyin için üzüldüğünü söylemesini ve bu katliamdan Kufe valisini sorumlu tutma şeklindeki sözlerini ve duruşunu samimi bulmamaktadır. İbnü’l-Esîr, Kerbelâ çatışmasının asıl sebebinin iktidar kavgası olduğunu ve Emevîler yönetiminin iktidarlarını sürdürmek için Hz. Hüseyin ve akrabalarını öldürdüğünü dolaylı olarak anlatmaktadır. Kısacası o, Kerbelâ olayına ilişkin tercih ettiği ve eserine aldığı bilgi-rivayetlerle, olumsuz bir Emevî algısına sahip olduğunu göstermektedir. Meşhur müsteşrik Wellhausen ise, Kerbelâ çatışmasına dinî değil de siyasî açıdan bakar ve bu bakış açısına bağlı olarak farklı bir Emevî algısına sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Ona göre Kerbelâ, Hz. Hüseyin ile Emevîler yönetimi arasında yaşanan siyasî bir mücadele idi. Siyasî mücadelede bir tarafın yenilmesi doğaldı. Hüseyin’in tüm uyarılara rağmen Kufe’ye yürümesi ve Kufeliler ile birlikte hareket etmeye çalışması, aslında mevcut iktidarı devirmeye dönük bir teşebbüstü. Ancak iktidar bu teşebbüsü bastırmış ve bir bakıma onun hükümeti devirme şeklindeki darbe girişimini engellemiştir. Wellhusen’in esas aldığı bilgiler, bu bilgilerden hareketle yaptığı değerlendirmeler ve Kerbelâ’ya dinî açıdan değil de siyasî-aklî açıdan bakmasından hareketle, onun Kerbelâ olayını siyasî bir çatışma olarak gördüğü ve bu alayın bir tarafı olan Emevîler ile ilgili olumsuz bir algıya sahip olmadığı söylenebilmektedir.