Türk Edebiyatında Self Oryantalizm: ‘Sergüzeşt’ ve ‘Sessiz Ev’ Romanları Örneği - Çelik, Süleyman (4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2024)
Yüzyıllardır etkileşim içerisinde olan Doğu ve Batı, birbirini tanıma ve keşfetme arzusu duymuştur. Bu keşifler kimlik, imaj algılarını beraberinde getirmiştir. Sosyal bilimlerin bir disiplini olarak doğan Oryantalizm, bu etkileşimleri incelemiştir. Günümüzde Doğu-Batı ikileminde düşünülmeyen kavram, Doğulu’nun Batı’ya göre kendini tanımlama ihtiyacı hissetmesiyle ortaya çıkan self oryantalizm düşüncesine yerini bırakmıştır. Batı’nın geleneksel oryantalist bakış açısı en fazla Doğu’nun toplum yapısına, şehir hayatına, Müslim ve gayrimüslimlerin günlük yaşantısına etki etmiştir. Batı’ya göre Doğu; sanat, felsefe, bilim ve bilgi üretimi konusunda Batı’nın gerisinde kalmış ve sadece yemek, içmek, barınmak gibi temel ihtiyaçlarıyla meşgul olmuştur. Bu düşünce Doğu’ya da medeniyetinin gitmesi fikrini Batı’da oluşturmuş ve Batı dünyasını yüzyıllardır süregelen bir mücadelenin içerisine sokmuştur. Bu etkilenme Doğulu’nun kendini Batılı gözle tanımlamasına kadar gitmiştir. Bu tanımlama yeni bir kavram olan self oryantalizm ile bağdaştırılmıştır. Türk edebiyatında self oryantalizmin ilk nüvelerini, Tanzimat sonrası başlayan modernleşme hareketlerinin etkisi altında kaleme alınan Batılı tarzda ilk romanlarda görmek mümkündür. İlerleyen edebi serüvende ''çağdaş ve modern'' edebi metinler kaleme alma ve Batılılaşma kaygısıyla Türk romanı ve edebiyatı kuvvetlendirilmeye çalışılmış; Batı ile temas, içli-dışlı olma durumu günümüz edebiyatında da self oryantalizmi gözle görülür nitelikte bizlerin önüne sunmuştur. Batı hegemonyasının adlandırmış olduğu tabir modernleşme ile edebiyatımız dönüşüm geçirmiş, Tanzimat süreciyle de birlikte alaturkadan alafrangaya geçiş başlamıştır. Hem uyarlama hem de telif eserlerde tip ve karakterlerle bu geçiş müelliflerce hissedilmiş ve kurguya dahil olmuştur. Samipaşazade Sezai Bey, alafranga ve alaturka yaşamlar çerçevesinde kaleme aldığı Sergüzeşt romanında, yer yer Batılı bir oryantalist gözüyle meselelere yaklaşmış, yerli hayatla ilgili tenkitlerde ve tasvirlerde 19. Yüzyıl Batı oryantalizminin sübjektif dilini ve söylemini kullanmıştır. Samipaşazade Sezai Bey, her yönden sıkıntı çeken Türk romanının başlangıç döneminde konuya oryantalizmin imajları ve argümanları ile yaklaşmıştır. Self Oryantalist edebi metinler konusunda günümüz edebiyatında en fazla eleştiriyi alanlardan biri Orhan Pamuk'tur. Orhan Pamuk, yazdığı anlatılarıyla self oryantalist söylemleri üslubunun parçası kılmış ve Tanzimat’tan postmodern döneme değin gelen eleştirilere işlevsellik kazandırmıştır.