Havf ve Recâ Kavramlarının İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn Eseri Özelinde Analizi - Bayar, Sema (1. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2021)
Yaşam süresince bireyler birçok eylem gerçekleştirirler. Bu eylemlerin bir kısmında korku bir kısmında da ümit duygusu etkili olabilmektedir. Bireyler, bu iki duygu arasında dengeli bir yaşam sürmeyi hedeflerler. Duyguların yönetilmesinde dinin ve özellikle tasavvuf anlayışlarının katkısı bulunmaktadır. İslam kültüründe tasavvuf, duygularını doğru yönetebilen nitelikli bireylerin yetişmesini ve bu sayede Allah’ın rızasına ulaşılmasını önceleyen bir yaşam tarzı ve ilmi disiplindir. Tasavvuf eserlerinde bu kapsamda konu edinilen temel iki kavram vardır: Havf (korku) ve recâ (ümit). Allah’a layıkıyla kul olamama duygusu havfa (korkuya) neden olurken Allah’ın kullarının günah ve kusurlarını affedeceği düşüncesi de recâya (ümite) kapılmaya yol açar. Bu iki kavram tasavvuftaki hâl ve makam çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu kavramlara verdikleri önem nedeniyle çeşitli tasavvuf ekolleri ortaya çıkmıştır. Gazzâlî (öl. 505/1111) İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn adlı eserinde havf ve recâ kavramlarını ayrı bir başlık altında incelemiştir. Bu çalışmada Gazzâlî’nin havf ve recâ anlayışı, İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn eseri özelinde analiz edilmiştir. O, havf ve recâyı kulun kalbi hâllerine göre değerlendirerek bu duyguların bireyde dengeli bir şekilde bulunması gerektiğini belirtmiştir. Bu açıdan havf ve recâyı bir kuşun iki kanadına benzetmiştir. Nasıl ki bir kuş diğer kanadı olmadan uçamazsa insan da daima bu iki hâl üzere bulunmalıdır. Ona göre bu duygulardan birinin ağır basması kulun dengesini bozacak ve kulluk yaşantısına zarar verecektir. Kimde korku hâkim olur ve hayatına zarar verecek şekilde ibadete yönelirse ifrata, aşırılığa yönelmiş olur. Kimde ümitsizlik hâkim olur ve ibadeti hepten terk ederse o da tefrite düşer, dinden uzaklaşmaya başlar. Havf duygusu dengede olduğunda ise bireyin Allah’ın rızasına uygun yaşama çabasına destek olur. Kul recâ duygusu ile de Allah’a ve onu razı edecek ibadetlere yönelir. Kul bu duygu ile Allah’a tevbe eder ve tevbesinin kabul olmasını recâ (umut) eder. Gazzâlî bu iki kavramın hangisinin daha üstün olduğunu söylemez, üstünlüğün kişinin bulunduğu kalbî hâle göre değişeceğinden bahseder. Bir kişinin kalbinde Allah’ın merhametinden ümit kesme ve karamsarlık ağır basarsa onun için recâ, Allah’tan bağışlanma ummak üstündür. Allah’ın kendisine hiçbir şekilde ceza vermeyeceğini zanneden kişi için de havf (Allah’ın hesap soracağından korkma) duygusu daha üstündür. Gazzâlî’nin havf ve recâ görüşlerinin ele alındığı bu çalışmada, özetle onun tespitlerinin tasavvufî açıdan değerlendirilmesine yer verilmiştir.