İslam Düşünce Tarihi Yazımında İhmal Edilen Bir Müellif: Biyo-Bibliyografik Veriler Işığında Haydar Âmülî’nin Eserleri Üzerine Bir Tahlil - Baş, Emrah (4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2024)
Bu çalışmada 8./14. yüzyılda yaşayan ve sûfî kimliğiyle ön plana çıkan önemli Şiî bilginlerden biri olan Haydar Âmülî’nin eserleri, çeşitli bağlamlarda ele alınarak İslam düşünce tarihi özelinde değerlendirmeye tabi tutulacaktır. Âmülî, 719/1319-20 yılında Âmül’de dünyaya gelmiş, ilim tahsili için Esterâbâd, Horasan ve İsfahan gibi şehirlere gitmiş ve Bâvendîler’in son kolu olan Kînhâriyye’de çeşitli siyasî görevler üstlenmiştir. 749/1348-49 yılında yaşadığı mânevî kriz sonucu tasavvufa yönelmiş ve vezirlik görevini, sahip olduğu mal ve mülkü, aile ve dostlarını geride bırakarak Şiîlerce kutsal sayılan Irak’taki bölgelere gitmiştir. Burada Bağdat, Hille, Necef şehirleri üçgeninde bir yandan Hille Ekolü’ne mensup âlimlerin ders halkasına katılarak İmâmiyye Şîası’nın temel esaslarını öğrenmiş, diğer yandan Ekberî geleneğe mensup sûfîlere intisap ederek tasavvufun temel metinlerini şerhleriyle birlikte okumuştur. Böylece iki ekolün öğretilerine nüfuz etme imkânı bulmuş, tasavvuf ve Şiîliğin farklı açılardan aynı hakikati ifade ettiğini ileri sürmüş ve bu iddiasını temellendirmek için pek çok eser kaleme almıştır. Bu bağlamda Fusûsu’l-hikem’e yazdığı şerhin mukaddimesinde yer verdiği eserler listesi başta olmak üzere çeşitli kitaplarında daha önce kaleme aldığı eserlere atıf yapmıştır. Buradaki bilgilerden hareketle telif ettiği eserlerin çoğu, isim ve içerik olarak tespit edilebilir. Yazdığı kitaplarda atıf yapmadığı eserleri ise gerek kendisinden sonra oluşan literatürden gerekse kütüphane kayıtlarından tamamlamak mümkündür. Bu çalışmada bahsi geçen kaynaklar esas alınarak Âmülî’nin eserlerinin sayı, içerik, kronoloji, dil ve üslup, yöntem gibi çeşitli bağlamlarda ele alınması amaçlanmaktadır. Böylece tasavvufun esaslarını Şiîliğin öğretileriyle birleştirme projesiyle ön plana çıkan müellifin, kaleme aldığı eserlerle gerek tasavvuf gerekse Şiîlik açısından İslam düşünce tarihinde nerede konumlandığı tespit edilecektir. * Bu çalışma Doç. Dr. Ercan Alkan danışmanlığında hazırlanmakta olan “Tasavvuf-Şiîlik Etkileşimi: Haydar Âmülî Örneği” başlıklı doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır.