Son Osmanlı Döneminde Kudüs Sancaklığı - Kudat, Aydın; Arslan, Ahmet (19. Yüzyıldan Günümüze Kudüs Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2025)
Osmanlılar, Memlüklerden Kudüs'ü teslim almış ve burada kendilerine ait izler ve etkiler bırakmış, bu izler kutsal şehirdeki parlak tarihlerini korumuştur. Osmanlı padişahı Yavuz Sultan Selim, Suriye topraklarının tamamını neredeyse hiçbir direnişle karşılaşmadan fethetmiş, Kudüs de bu topraklar arasında yer almıştır. Yavuz Sultan Selim, Osmanlılar arasında ilk kez ""Halife-i Müslimin"" unvanını alan padişahtır. Yavuz Sultan Selim'in ölümünden sonra halifelik, oğlu Kanuni Sultan Süleyman'a geçmiştir ve onun döneminde, o dönemin İslam dünyasının başkentlerinde, Mekke, Medine, Şam, Halep, Kahire gibi şehirlerde pek çok yapı inşa edilmiştir. Kudüs şehri de Sultan Süleyman ve vezirlerinin büyük ilgisini görmüştür. Çünkü Kudüs, tüm Müslümanlar için dini açıdan büyük öneme sahipti. Osmanlı belgelerinde Kudüs Mutasarrıflığı'nın ilk kez 1874 yılında kurulduğu belirtilmiştir (bağımsız yönetimle Kudüs-ü Şerif Mutasarrıflığı). Bu mutasarrıflık, Kudüs, Yafa, Hebron ve Gazze sancaklarından oluşuyordu ve 1906 ile 1909 yılları arasında Nazareth bölgesi de buraya dahil edilmiştir. 1899 yılında ise Osmanlı devleti, Kudüs mutasarrıfına, Gazze sancağının bir parçası olan Bedevi'nin kurduğu yeni bir kaza oluşturma yetkisi vermiştir. İdari olarak Osmanlı devleti, Kudüs şehrinde, genellikle vilayet merkezlerinde bulunan tüm hükümet dairelerini kurmuştur. Osmanlı döneminde Kudüs, Şam eyaletine bağlı olsa da idari olarak defalarca bağlı olduğu yer değişmiştir; bazen Şam'a, bazen de Beyrut'a bağlı olmuştur. Nihayetinde Kudüs, Kudüs Mutasarrıflığı'na dönüşmüş ve şehre ""Kudüs-ü Şerif"" unvanı verilmiştir, bu unvan günümüze kadar şehirle özdeşleşmiştir. Bu araştırma, Osmanlı dönemi Kudüs Mutasarrıflığını, idari, bilimsel, kültürel ve demografik açıdan incelemekte ve Osmanlı devletinin Kudüs'ü yönetme ve Filistin'deki kültür, bilim ve medeniyetin yayılmasındaki rolünü tartışmaktadır. Ayrıca, şehrin emperyalist komplolardan korunmasına nasıl katkı sağladığına da değinilmektedir. Bu çalışmada, tarihi metinler, kitaplar ve belgeler incelenerek analitik bir yöntemin takibi tercih edilmiştir. Araştırma üç ana başlığa ayrılmıştır: Birinci bölümde Osmanlı döneminde Kudüs Mutasarrıflığı ve idari bölünme, ikinci bölümde Kudüs sancaklarındaki genel durum, üçüncü bölümde ise Kudüs Mutasarrıflığının Filistin bilincinin şekillenmesindeki rolü ele alınmaktadır. Araştırma, Osmanlıların Filistin'e, özellikle de Kudüs'e olan ilgisini ortaya koymaktadır. Osmanlılar, Kudüs'e ""Kudüs-ü Şerif"" unvanını veren ilk devlet olarak, Kudüs Mutasarrıflığının bilim, kültür, bilinç ve cihat alanlarındaki büyük rolünü vurgulamıştır. Şam, Filistin ve Mısır'daki idari bölünmeler, Osmanlı yönetiminin idari açıdan ne kadar gelişmiş olduğunu göstermektedir.