Eichmann ve Netanyahu Kudüs’te: Arendt ve Adaleti Öteki İçin Düşünmek - Atakul, Nur Betül (19. Yüzyıldan Günümüze Kudüs Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2025)
Ben ve ötekinin “tamamen başka” olarak/kalarak bir arada varoluşu felsefecilerin, özellikle 20. yüzyıl boyunca, en çok tartıştıkları meselelerin başında geldi. Yahudi filozoflar, Avrupa ve Anglo-Amerikan toplumları içerisinde yüzyıllar boyunca öteki olarak var olmaları sebebiyle ben ve öteki meselesini ahlakın temel problemi olarak görüp gündemlerinden düşürmediler. Rozensweig, Buber, Arendt ve Levinas gibi çok önemli isimler insan ilişkilerinin ahlaki boyutunu ötekilik sorunu ekseninde düşünmek noktasında birleşseler de bakış açıları birbirinden oldukça farklıydı. Bu farklılık onların politik tutumlarına da yansıdı ve İsrail ve onun resmî ideolojisi nasyonalist Siyonizm konusunda düşünceleri birbirinden ciddi biçimde ayrıştı. Arendt, nasyonalizm karşıtı ve solcu bir tür Siyonizmi savunuyordu. İkinci Dünya Savaşı öncesinde Filistin’de iki milletli eşitlikçi bir devletin kurulacağına inanmaktaydı. Oysa İsrail sömürgeci ve istilacı bir yapı olarak bölgedeki varlığını sürdürmeyi tercih etti. Arendt, yaşanan gelişmeleri yakından takip etti ve Siyonizmin nasyonalist ve emperyalist bir İsrail’de cisimleşmesini her fırsatta eleştirdi. Bu eleştirileri onu Yahudi düşünürler arasında “kuşkulu” bir pozisyona getirdi. Ancak Hitler’e Yahudilerin kitleler halinde yok edilmesi gerektiğine dair detaylı bir rapor olarak sunulan ve uygulamaya konan “Nihai Çözüm” planının akıl hocası Eichmann’ın 1960’ta Arjantin’de yakalanıp Kudüs’te yargılanması sürecine dair gözlemlerini kaleme aldığı Kötülüğün Sıradanlığı Adolf Eichmann Kudüs’te eserinin yayımlanmasından sonra Arendt entelektüel bir linç girişiminin odağı haline geldi. Bu durum filozofun geri adım atmasına sebep olmadığı gibi zamanla eleştirisinin felsefi zeminini de kuvvetlendirdi. Herzl gibi Siyonizmin mimarlarının yazdıklarını yeniden değerlendiriyor, İsrail’in politikalarını yakinen takip ediyordu. Ona göre İsrail devleti, hem Filistin halkının kendi kaderini tayin etme özgürlüğünü gasp ederek kendi varoluşunun meşruiyetini bütünüyle kaybetmekte hem de kendi halkını totaliter yapıların temel silahı olan korku ile hizada tutmaktaydı. Sürekli beslenen nihayetsiz anti-semitizm iddiası ve kabileci bir milliyetçilik ile bu korkunun sürdürülmesi sağlanıyordu. Bu konuşmada benim amacım Arendt’in Siyonizm eleştirisinin seyrine ışık tutmak, onun entelektüel sorumluluğunu kavmiyetçi kaygılara kurban etmeyen ahlaki ve politik yaklaşımının altını çizmektir. Bunun için Arendt’in eserlerini ve ikincil literatürde onun Siyonizm eleştirisine dair yapılmış çalışmaları eleştirel bir okumaya tabi tutacağım. Bununla iki sonuca ulaşmayı hedefliyorum. İlki, bugün özellikle de 7 Ekim sonrasında başlatılan soykırımın ve istila hareketini net bir şekilde eleştiremeyen ve tarafgirlikten kurtulamayan Habermas ve Benhabib gibi felsefecileri eleştirmek. Konuşmanın varmayı hedeflediği ikinci sonuç ise Gazze’nin ablukasının tarihi ehemmiyetle ilgili. Netanyahu hükumeti 7 Ekim öncesi ve sonrası politikalarıyla sadece Filistinlilerin hayatını cehenneme çevirmekle kalmıyor, aynı zamanda kendi toplumunu bitimsiz bir kaosa mahkum ediyor, savaşı komşu ülkelere taşıyarak bölgedeki istikrarsızlığın temel kaynağı haline geliyor. Uzmanlar İsrail’in bu politikalarla uzun ömürlü olmasının imkansızlığına dikkat çekiyor, iki devletli ya da iki milletli eşitlikçi bir devletin bölgeyi yönetmesine dair senaryolar ayrı ayrı gündeme geliyor. Bu noktada Arendt’in Siyonizm eleştirisinin her iki toplumun da kendi kaderini tayin etme ve adalet, güven ve istikrar duyguları yıkılmadan yaşatabilme gayretlerinde etkili olacağı düşünülebilir.