Kudüs Hâlidiye Kütüphanesinde Bulunan Fıkıh Usulü ve Fetvalar ile İlgili Yazmalar Üzerine Bir İnceleme - Menekşe, Ömer (19. Yüzyıldan Günümüze Kudüs Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2025)
İslam medeniyetinin entelektüel mirasını günümüze taşıyan el yazması eserler, başta tarihi araştırmalar olmak üzere birçok disiplin açısından birincil kaynaklar olarak özel koleksiyonlarda, müzelerde ve kütüphanelerde muhafaza edilmektedir. Bu eserler, sadece özünün barındırdığı bilgi birikimiyle değil, ait oldukları dönemin sosyal, siyasi ve kültürel yapısını yansıtmalarıyla da çok değerlidir. Bu el yazmaları hem içerdikleri bilgilerle hem de taşıdıkları tarihî ve kültürel anlamlarla, onları barındıran kurumları akademik çalışmaların ve medeniyet tasavvurunun merkezine yerleştirmektedir. Asırlar boyunca kaleme alınmış yazma eserleri koruyan ve medeniyetimizin kolektif hafızasını temsil eden kütüphaneler, tarih ve bilim çalışmaları açısından kritik öneme sahip merkezlerdir. Bu kütüphanelerden biri de 19. yüzyıl Kudüs’ünün önde gelen kültürel kurumlarından olan Hâlidiye Kütüphanesi’dir. Osmanlı döneminde kurulan bu vakıf kütüphanesi, İslam dünyasının zengin ilmî mirasını günümüze taşıyan önemli bir merkezdir. Bu itibarla Kudüs’ün tarihî, dinî ve kültürel kimliğinin anlaşılmasında, Hâlidiye Kütüphanesi’ndeki yazma eserler büyük önem taşımaktadır. Zira burada korunan eserler, şehrin ilmî ve sosyo-kültürel hayatına da ışık tutmaktadır. Literatür incelemesi, Osmanlı dönemi kütüphanecilik tarihinin çeşitli yönleriyle ele alındığını göstermektedir. Bununla birlikte, Kudüs’teki kütüphaneler ve bu kütüphanelerdeki eserlerin sistematik tasnifi üzerine yapılacak kapsamlı çalışmalar, İslam hukuk düşüncesinin gelişimi ve Kudüs tarihi araştırmalarına önemli katkılar sağlayacaktır. Bu çalışmada, İslam dünyasının üçüncü kutsal şehri Kudüs’te bulunan tarihî Hâlidiye Kütüphanesi yazma eser koleksiyonundaki usûl-ı fıkıh literatürü ve fetva mecmualarının sistematik bir incelemesi amaçlanmıştır. Söz konusu kütüphanede yer alan eserler, genellikle konu başlıklarına göre tasnif edilmiş ve kataloglama çalışmaları da yapılmıştır. Hâlidiye Kütüphanesi’nin koleksiyonunda başta tefsir, hadis olmak üzere akaid, fıkıh, tasavvuf, edebiyat ve tarih alanlarında değerli yazmalar bulunmaktadır. Özellikle dikkat çekici olan, kütüphane koleksiyonunun yaklaşık yarısını oluşturan 600 civarındaki fıkıh yazmalarıdır. Osmanlı Devleti’nin resmî mezhebi olan Hanefî fıkhına ait şerhler, fetva mecmuaları ve usul-i fıkıh eserleri ile vakıf konulu yazmaların bu denli geniş yer tutması, dönemin hukuk pratiği ve teorisi hakkında zengin bir kaynak sunmaktadır. Bu bildiride, öncelikle söz konusu kütüphanenin kuruluşu, büyümesi ve günümüzdeki durumu hakkında genel bir bilgi aktarılacaktır. Akabinde zengin bir koleksiyona sahip kütüphanede yer alan usûl-i fıkha dair yazmalar ile fetva mecmualarının bir listesi sunularak nitelikleri hakkında bilgi verilecek, teknik özellikleri ve muhtevaları tanıtılacaktır. Kütüphanenin zengin koleksiyonunda yer alan usûl-i fıkıh yazmaları ile fetva mecmualarının detaylı bir envanteri aktarılacaktır. Bu envanter çalışması, eserlerin kodikolojik özelliklerini, muhteva analizlerini ve tarihî değerlerini kapsamaktadır. Böylece hem Kudüs’ün İslam hukuk tarihindeki konumuna ışık tutulacak, hem de araştırmacılara bu değerli kaynakların sistematik bir rehberi sunulacaktır.