Kadınların Evlilik Bağını Sonlandırma Yetkisinde Yeni Bir Dönem: 2012 Filistin Hul’ Mahkeme Kararı - Yavuz-Altıntaş, Miyase; Yaşar, Hakime Reyyan (19. Yüzyıldan Günümüze Kudüs Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2025)
Kadının evliliği sona erdirme hakkını düzenleyen hul‘, İslam aile hukukunun temel meselelerinden biridir. Klasik doktrinde, kadının hul‘ talebinin kabulü kocanın rızasına bağlı olup, bu süreçte mahkemenin denetimi gerekli görülmemektedir. Kocaya tanınan talâk hakkına karşılık, kadına sunulan bu boşanma imkânı, kadının başta mehir ve iddet nafakası gibi mali haklarından feragat etmesini zorunlu kılmaktadır. Bu durum, hul‘un adil ve eşit bir boşanma yöntemi sunmadığı yönünde eleştirilmesine yol açmıştır. Günümüzde klasik hul‘ uygulamasını sürdüren ülkeler bulunmakla birlikte, Mısır gibi bazı Müslüman ülkelerde kazâî hul‘ olarak isimlendirilen uygulama benimsenmiştir. Kazâî hul‘ uygulamasını klasik hul‘dan ayıran husus, kocanın rızası aranmaksızın hâkimin takdir yetkisi esas alınmış olmasıdır. Bu uygulamanın temel amacı, kadınların sosyal ve ekonomik güvenliğini artırmak ve toplumsal adaleti sağlamaktır. 2012 yılında Filistin’de Batı Şeria ve Gazze bölgelerinde uygulanmak üzere yürürlüğe giren 3 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kazâî hul‘ düzenlemesi kabul edilmiştir. Bu düzenleme, şeriat mahkemelerine yetki tanıyarak, kadının boşanma taleplerinin kocanın rızasına bağlı olmaksızın değerlendirilmesine imkân sağlamıştır. Reform çerçevesinde, hul‘ sırasında kadının ödemesi gereken mali bedelin, evlilik süresi ve tarafların ekonomik durumları dikkate alınarak mahkeme tarafından belirlenmesi öngörülmüştür. Her ne kadar Mısır ve Ürdün gibi ülkelerde kazâî hul‘ vb. uygulamalar mevcutsa da Filistin’deki kazâî hul‘ düzenlemesi, diğer Müslüman ülkelerdeki benzer uygulamalardan önemli bir noktada ayrılmaktadır. Filistin uygulaması yalnızca zifaf öncesi durumlarda kazâî hul‘ başvurusuna izin vermektedir. Dolayısıyla, bir süre evlilik hayatı yaşamış, çocuk sahibi olmuş ve çeşitli sebeplerle eşlerinden ayrılmak isteyen kadınlara bu hak tanınmazken, nişanlılık döneminde “askıda evlilik” yaşayan kadınlar için boşanma yolu açılmıştır. Söz konusu düzenlemenin etkileri, Batı Şeria ve Gazze Şeridi’nde farklılık göstermiştir. Batı Şeria’da reformlar hızla benimsenmiş, kadınların şeriat mahkemelerine başvurularında belirgin bir artış yaşanmıştır. Bu gelişme, kadınların hukuki haklarına erişimini kolaylaştırırken, toplumsal farkındalığın artmasına da katkı sağlamıştır. Ancak Gazze Şeridi’nde, muhafazakâr toplumsal yapı ve diğer faktörler nedeniyle reformun uygulanmasında çeşitli zorluklar ortaya çıkmıştır. Şeriat Mahkemeleri Yüksek Yargı Konseyi’nin aldığı bu karar, toplumda farklı tepkilere yol açmıştır. Bir yanda kadın haklarını genişleten ve toplumsal sorunlara çözüm sunan bir reform olarak değerlendirilirken, diğer yanda aile kurumunu zayıflatacağı ve boşanma oranlarını artıracağı endişesiyle eleştirilmiştir. Bu çalışmada, Filistin’in kazâî hul‘ düzenlemesi, toplumsal ihtiyaçlar, hukuki gerekçeler ve sonuçlar açısından ele alınarak diğer ülkelerdeki kazâî hul‘ uygulamaları ile mukayeseli olarak incelenmektedir. Araştırma, doktrinel yöntemin yanı sıra sosyo-hukuki bir yaklaşımı benimseyerek, söz konusu reformun Filistin aile hukukundaki yerini ve etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Günümüzde kazâî hul‘ düzenlemeleri, İslam hukukunun temel prensipleri ile modern aile yapısının gerekliliklerini bir araya getiren bir model sunmaktadır. Bu çerçevede, kadınların yaşam koşullarını iyileştirme ve toplumsal adaleti sağlama çabalarının bir yansımasıdır. Bu çalışma, Filistin’de alınan söz konusu kararın hukuki ve toplumsal boyutlarını analiz ederek, Filistin aile hukukuna dair (Türkçe’de oldukça kısıtlı bulunan) literatüre katkıda bulunmayı hedeflemektedir. Ayrıca, kazâî hul‘e ilişkin bu içtihat, İslam aile hukukunun güncel problemlerini ele alma noktasında hem akademik hem de pratik düzeyde önemli bir katkı sunmaktadır.