Osmanlı’nın Son Dönemi Filistin’inde Meyvecilik: Üretimi, Sanayisi ve Ticareti - Yıldırım, Cevriye (19. Yüzyıldan Günümüze Kudüs Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2025)
İnsanoğlunun besin kaynakları arasında önemli bir yere sahip olan meyveler, zamanla bu işlevinin yanı sıra devletlerin gelir kaynaklarından biri haline gelmiştir. Nitekim tarım ülkesi olan Osmanlı Devleti için de meyvecilik temel vergi kalemlerinden olmuştur. Özellikle 19. yüzyılda hızla sanayileşen Avrupa ülkelerinin tarımsal ürün talebindeki artış, bu alanda ticaretin gelişmesini sağlamıştır. Yaşanan gelişmeler meyvenin üretimini, sanayisini ve ticaretini doğrudan etkilemiştir. Osmanlı topraklarının parçası olan Filistin bölgesinde de söz konusu yüzyılın sonlarına doğru meyvecilik bu açıdan ilerleme kaydetmiştir. Filistin sınırları içerisinde yetiştirilen meyvelerin başında zeytin, portakal, üzüm, incir ve badem gelmekteydi. Zeytin ağaçları özellikle Kudüs, Nablus kazalarında, portakallar Akdeniz sahil şeridindeki Akka, Hayfa, Yafa, Gazze kazaları ile iç kesimde, Kudüs civarında yetiştirilmiştir. Üzüm, incir, badem ise çoğunlukla Yafa, Kudüs ve Gazze’de ön plana çıkmıştır. Bunlardan başka bölgede limon, kayısı, elma, erik, armut, muz, hurma, ceviz, karpuz, dut, nar gibi birçok meyve üretilmiştir. Bölgede meyve üretimi geleneksel yöntemlerin yanında dönemin modern tekniklerine göre kurulmuş olan bahçelerde yapılmıştır. Osmanlı yönetimi, bahçelerin sayısını artırma, ürün kalitesini yükseltme gibi konularda halkı teşvik etmek için onlara vergi ödeme kolaylığı sağlamıştır. Ayrıca devlete ait çiftliklerde toprak ve iklim koşullarına göre yetiştirilen fidanlar üreticiye dağıtılmış, zaman zaman ortaya çıkan ağaç hastalıkları ve zararlılarına karşı yapılan ziraî mücadelelerde çiftçiler desteklenmiştir. Üretilen meyveler aynı zamanda Filistin’de meyveye dayalı sanayinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Zeytinden elde edilen zeytinyağı ve sabun ile üzüme dayalı imalathaneler bölgenin temel sanayi kollarından olmuştur. Yetiştirilen yaş meyve ve sanayi ürünlerinin bir kısmı Osmanlı iç pazarında talep görmüştür. Önemli bir kısmı ise yabancı devletlere ait ticari şirket temsilciliklerinin bölgedeki aracıları vasıtasıyla temin edilip Mısır, İngiltere, Fransa, Almanya ve Amerika gibi ülkelere ihraç edilmiştir. 20. yüzyılın başında bu ülkelere satılan ürünlerin içerisinde kalitesiyle dünyaya nam salmış olan Yafa portakalları ilk sırada yer almıştır. Çalışmada, 19. yüzyılın sonu, 20. yüzyılın başında Filistin’de yapılan meyve yetiştiriciliği ile üreticinin karşılaştığı su, fidan, hastalık, güvenlik, toprak mülkiyeti, vergi yükü gibi sorunlar ele alınacaktır. Osmanlı yönetiminin bunların çözümü için yürüttüğü faaliyetlere de yer verilecektir. Ayrıca, meyveye dayalı sanayi kolları ile meyve ticareti üzerinde durulacaktır. Ortaya koyacağımız bilgilerle Osmanlı’nın son dönemi Filistin’inin tarımı, sanayisi ve ticaretine yönelik yapılan araştırmalara katkıda bulunmayı amaçlamaktayız. Çalışmayı hazırlarken Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı’nda yer alan Osmanlı Arşivi belgeleri, ziraat ve ticaret istatistikleri, dönemin süreli yayınları ile araştırma eserlerden yararlanılacaktır.