Osmanlı Kudüs’ünde İletişimsel Altyapının Oluşumu: Kudüs Telgraf Hatları - Emek, Fatma (19. Yüzyıldan Günümüze Kudüs Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2025)
19. yüzyılda icat edilen elektrikli telgraf, insanların uzak mesafeler ile haberleşmesini mümkün kılmıştır. Osmanlı Devleti, gelişen bu yeni haberleşme teknolojisini yakından takip etmiştir. Merkezî idare, ilk telgraf hattı döşeme çalışmalarına Kırım Harbî sırasında Rumeli topraklarında başlamıştır. Ardından telgraf hatları Anadolu sınırları içerisine doğru uzatılmıştır. Burada ana hatların tamamlanmasıyla aynı yüzyıl içerisinde siyasi idare Arap vilayetlerine de telgraf hatları döşenmesi için çalışmalar yürütmüştür. Telgraf hatlarının inşası, payitaht İstanbul’da siyasi idarenin aldığı kararların kısa süre içerisinde ülke geneline bildirilmesini kolaylaştırmıştır. Böylece uzak yerlerden alınan hızlı haber ve bilgi akışıyla merkez ile taşra arasındaki iletişimsel eksikliklerin önü alınmış ve buraların devlet yetkilileri tarafından kontrol edilmesi sağlanmıştır. Osmanlı Dönemi Kudüs’ünün coğrafi konumu, üç büyük din için önemli olması, ticaret hacmi gibi sebepler, merkezî idarenin buradan İstanbul’a bilgi ve haber akışını hızlandırmak için telgraf hattı döşemesini gerekli kılmıştır. 1863 yılında Filistin bölgesinin telgraf ağı projesi içerisine dahil edilmesine karar verilmiştir. 1864 yılında da Beyrut’tan Mısır sınırındaki El-Ariş’e doğru karadan telgraf hattı uzatılmıştır. Aynı yıl halktan toplanan nakdî yardımlar ve devletin sağladığı imkanlar sayesinde Gazze, Yafa, Kudüs, Nablus, Akka telgrafla tanışmış böylece İstanbul ve Avrupa ile olan haberleşmesi sağlanmıştır. Direklerin dikilip tellerin uzatılmasıyla da tüm Filistin bölgesi telgraf hatlarıyla birbirine bağlanmış ve birçok yerleşim yerinde telgraf merkezleri açılmıştır. II. Abdülhamid Döneminde telgraf hattı Kudüs üzerinden Akabe’ye oradan da Mekke-Medine’ye kadar uzatılmış, kutsal toprakların İstanbul ve Avrupa ile olan iletişimsel altyapısı tamamlanmıştır. Filistin bölgesinin coğrafi konumu ve kutsal mekânlara sahip olması batılı ülkelerin ilgisini çekmiştir. Bölgeden bilgi akışını sağlamak isteyen İngiltere, sahibi olduğu Hindistan telgraf ağını Gazze-El-Ariş hattından Osmanlı telgraf şebekesine bağlamış ve stratejik mevkilerle olan irtibatını sağlamıştır. Telgraf yazışmaları konusunda İngiltere’ye bağımlı olan Fransa ise kendi hatlarını oluşturmak için çalışmalar yürütmüştür. Bunun için Osmanlı Devleti ile anlaşarak Filistin bölgesi üzerinden döşenecek hat ile Akabe Körfezi’ni izleyerek su altından Afrika kıtasında bulunan Cibuti ve Madagaskar’a telgraf hattı döşemek istemiştir. Çalışmanın odak noktasını Osmanlı Dönemi Kudüs’ünde merkezî ve bağlantı telgraf hatlarının kurulması ile hatların bölgeye olan katkısı oluşturmaktadır. Elde edilecek bilgilerle Filistin bölgesinin askeri, siyasi ve ekonomik hayatına bir katkı sağlanması hedeflenmiştir. Bu doğrultu da Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı’nda yer alan Osmanlı arşiv belgeleri, dönemin basını incelenecektir. Ayrıca konu ile ilgili yazılan ikincil el kaynaklara bakılacaktır.