Planlama, İskan ve Sosyal Yapı Bağlamında İngiliz Manda Yönetiminin Kudüs’ün Değişimindeki Rolü - Kişmiroğlu Akbay, Esma (19. Yüzyıldan Günümüze Kudüs Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2025)
I. Dünya Savaşı dünyadaki dengelerin değiştiği küresel bir savaş olarak dünya tarihinde yerini alırken Kudüs, bu savaşın izlerini günümüze kadar taşıyan bir şehir olarak kalmıştır. Bu çalışmada 1. Dünya Savaşının kilit aktörlerinden İngilizlerin, I. Dünya Savaşı öncesinde başlayan ve sonra ki İngiliz Manda Yönetimiyle devam eden Kudüs şehrinin dönüşümündeki aktif rolü ve günümüzdeki Kudüs’ün şekillenmesine nasıl katkı sağladıkları işlenmiştir. Çalışmaya öncelikle İngilizlerin bölgedeki emellerini okumak adına siyasi ve tarihi literatür taramasıyla başlanmış daha sonra İngiliz yönetiminin iskan politikaları, Kudüs için yaptığı şehir planları, notları ve planlama raporları incelenmiştir. Tüm elde edilen bulgular ışığında günümüz Kudüs’üyle mukayese edildiğinde Kudüs’ün günümüzdeki formunun temellerinin İngiliz sömürgesi döneminde atıldığı görülmektedir. İngilizler müttefiki oldukları İtalyan ve Fransızlara karşı Kudüs’te güç sahibi olmak için Yahudilerle iş birliği içinde olmuşlardır. Bu ortaklığın ilk somut delillerinden olan Balfour Deklarasyonuyla İngilizler Filistin bölgesinde Yahudi halkı için bir devlet kurulmasının gerekliliğini kabul etmiş ve bunun gerçekleşmesi için çaba sarfeteceklerinin taahhüdünü vermişlerdir. Nitekim İngilizlerin 1917 Aralık ayında Kudüs’ü hakimiyeti altına aldıklarında uyguladıkları iskan politikaları, hep bu taahhütlerini destekler şekilde olmuştur. İngilizlerin Kudüs üzerine çalışmaları 1860’lı yıllarda Kudüs’te arkeolojik kazılar yapmak ve İncil’de adı geçen yerlerin doğruluğunu kanıtlamak bahanesiyle yapılan çalışmalarla başlar. Bu kapsamda Filistin Keşif Fonu oluşturup bu sağladıkları finansla “Barışçıl Haçlı Seferi” olarak tanımladıkları keşif gezilerini Kudüs’te gerçekleştirmişlerdir. Bu keşif gezilerinin arka planında ise cihan harbinden önce Filistin kadastrosu çıkartılıp, ayrıntılı Kudüs haritaları hazırlamışlardır. 1917’de şehrin hakimiyetinin İngilizlere geçmesiyle şehre atanan askeri vali Albay Storss Kudüs’e bir şarkiyatçı gözüyle bakarak Yahudilerin bölgeye göçünü tarihsel adaletin tecellisi olarak görmüş ve yaptığı planlamalarda ve ürettiği iskan politikalarında da bunu kolaylaştıracak adımlar atmıştır. Storrs Kudüs’le ilgili kilit kararlarda istişare edeceği ve bu kararları halka kabul ettirebilmesine yardımcı olacak Pro-Jerusalem Cemiyeti adında bir şehir konseyi kurdu. Osmanlı döneminde nüfus yoğunluğuna bağlı olarak belirlenen meclis üyelerinin aksine, Pro-Jerusalem Cemiyeti ağırlıklı olarak Storrs’un teknik ekibi, Siyonist liderler ve farklı dini toplulukların temsilcilerinden oluşmaktaydı. Amacını şehrin dini, tarihi ve kültürel değerlerini korumak ve şehri geliştirmek olarak tanımlayan Pro-Jerusalem Konseyi sürecinde ve sonraki süreçlerde hakim olan söylemler ve uygulamalar, İngiliz sömürge yönetiminin Kudüs’ü modernleştirme çabalarını kendi politik çıkarları doğrultusunda şekillendirdiğini göstermektedir. Zira konseyin yaptığı çalışmalar ve yürüttüğü programlara ait raporlarındaki; kentsel planlama, mimari doku, sosyal yapı, arkeolojik ihtiyaçlara dair başlıklar, günümüz Kudüs’ünde uygulanan tek yanlı iskan politikalarıyla örtüşmektedir. İngilizler sömürgesi altındaki coğrafyalarda uyguladığı “şehir planlama” disiplinleriyle söz konusu bölgedeki hakimiyetlerini uzun vadelere yaymıştır. Kudüs’te uygulanan Yahudi yanlısı iskan politikaları da günümüze kadar ulaşırken Arap yerleşimlerini pasif bırakıp, Yahudi yerleşimlerinin etkin bir şekilde şehirde genişlenmesini sağlamıştır. Sonuç olarak; Kudüs şehir planları İngiliz çıkarlarını açığa çıkartırken, sömürgeci yönetim zihniyeti ve Avrupalı estetik anlayışıyla şehrin gelecekteki gelişimini şekillendirmiş, altyapı çalışmaları ve idari sınırlarını belirlemişlerdir.