Ebû İshak es-Saffâr’ın Esmâ-i Hüsnâ Yorumu Çerçevesinde Kelâmî Görüşleri - Sevgülü Haciibrahimoğlu, Hümeyra (1. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2021)
Bu çalışmada Ebû İshâk es-Saffâr’ın (öl. 534/1139) esmâ-i hüsnâ yorumu çerçevesinde kelâmî görüşleri konu edilmiştir. 6./12. yüzyıl Hanefî-Mâtürîdî âlimlerinden biri olan Saffâr, Telḫîṣü’l-edille li-ḳavâʿidi’t-tevḥîd adlı kelâm eserinde Allah’ın isimlerinin anlamını açıklarken kelâmî yorumlara yer vermiştir. Bu çalışmanın amacı Saffâr’ın esmâ-i hüsnâya dayanan bir kelâm yöntemine sahip olup olmadığını belirlemektir. Bu kapsamda öncelikle Telḫîṣü’l-edille’nin esmâ-i hüsnâ bölümü incelenecek ve tanıtılacaktır. Daha sonra Telḫîṣü’l-edille’nin 6./12. yüzyıl öncesinde kaleme alınan esmâ-i hüsnâ eserlerine kıyasla benzerlik ve farklılığına değinilecektir. Saffâr’ın eserini ondan önce yazılan esmâ-i hüsnâya ilişkin eserlerle kıyaslamak önemlidir. Böylece söz konusu eserler içindeki önemi ortaya konmuş olacaktır. Sonrasında yaptığımız araştırmada kullandığımız yönteme değinilecektir. Son olarak araştırmamız sonucunda ulaşılan sonuçlara yer verilecektir. İki cilt halinde yayımlanan Telḫîṣü’l-edille’nin yaklaşık üçte birlik kısmında esmâ-i hüsnâ konusu ele alınmaktadır. Bu bölüm incelendiğinde Saffâr’ın öncelikle isim, tesmiye, müsemmâ, sıfat ve vasf kavramlarını açıkladığı ve esmâ-i hüsnânın sayısı, ihsâsı ve tevkīfîliği gibi konulara değindiği görülmektedir. Bu bölümde o, esmâ-i hüsnâyı nasıl yorumladığına dair ilkelerini de belirtmektedir. Daha sonra ise alfabetik bir sıra içinde toplamda Allah’ın 175 ismini açıklamakta ve bilgi, varlık ve ulûhiyyet gibi pek çok kelâmî konuya değinmektedir. O, esmâ-i hüsnâ bölümünde yer vermediği bazı isimlere ise müstakil başlıklar altında değinmektedir. Örneğin el-Ḳadîm ismi eserin “âlem” bölümünde isbât-ı vacip delillerinden biri olan hudûs kapsamında yer almaktadır. Bu isimler de listeye dahil edildiğinde onun izahını yaptığı ismin sayısı 178’e ulaşmaktadır. Bu durumda eserin yarısını esmâ-i hüsnâ konusu teşkil ettiği söylenebilir. Aynı zamanda bu bölümde Saffâr’ın isimleri ele alırken bir yorum sırası takip ettiği görülmektedir. Buna göre o, isimleri öncelikle lugavî (semantik) yönden izah etmektedir. Sonrasında ise değerlendirdiği ilahî ismi, bir kelâm konusu ile bağlantı kurarak kelâmî perspektifle açıklamaktadır. Telḫîṣü’l-edille eserinin bu özellikleri dikkate alınarak bilinen ilk esmâ-i hüsnâ eserinden itibaren Saffâr’ın yaşadığı 6. yüzyıla kadar ki eserlerle karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma sonucunda esmâ-i hüsnânın kelâmî konularda delil olarak kullanılmasına ilişkin ayrıntılı bir eser kaleme alınmadığı yahut günümüze ulaşan eserler içinde Telḫîṣü’l-edille özelliğinde bir eserin bulunmadığı söylenebilir. Dolayısıyla esmâ-i hüsnâ bölümünün Telḫîṣü’l-edille eserinin orijinal bir yönü oluşturduğu fikri güçlenmektedir. Aynı zamanda Saffâr öncesi Hanefî-Mâtürîdî kelâm literatürü içirisinde de esmâ-i hüsnânın bu denli kapsamlı ele alındığı başka bir eser bilinmemektedir. Bu araştırmanın Saffâr özelinde yapılması sebebiyle çalışmada “şahıs üzerinde derinleşme” yöntemi kullanılmıştır. Konu; tarihsel yönünün bulunmasıyla dokümantasyon ve literatür taramasına dayalı olarak yürütülmesini de gerektirmiştir. Araştırmada ulaşılan sonuçlar ise tasvir metodu ve “olanı olduğu gibi aktarma” ilkesine riayet edilerek metne yansıtılmaya çalışılmıştır. Aynı zamanda Saffâr’ın eserinde yer verdiği 178 ilahî isim ile Tirmizî ve İbn Mâce’nin rivayet ettikleri ilahî isim listelerinin karşılaştırıldığı bir tablo hazırlanmıştır. Çalışma esmâ-i hüsnânın delilleri ve bu isimlerde Saffâr’ın eleştirdiği din ve mezheplere dair sayısal verilerin yer aldığı tablolarla zenginleştirilmeye çalışılmıştır. Yaptığımız araştırmada, onun kelâm yönteminin temelinde, Allah’ın isimlerinin doğru anlaşılması olduğu tespit edilmiştir. Allah’ın isimlerine dair yaptığı açıklamalarda İslâm inançlarını savunma, muhalif din ve mezheplerin görüşlerini reddetmeye gayreti dikkat çekmektedir.