Anlatıbilimde Yenilikçi Bir Deneme: Ahmet Mithat Efendi’nin Romanlarında ‘Biz’ Anlatıcı - Taşçı, Zeynep (2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2022)
Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarında kullandığı, anlatıbilimin tasniflerinden farklı özellikler taşıyan ‘biz’ anlatıcının incelendiği bu çalışma; yazarın yenilikçi yönünü ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, incelenen örnekler anlatıbilim çalışmalarına yeni veriler sunmaktadır. Bu çalışma, yazarın romanlarına dikkat çekerek anlatıbilimin sınırlarının dışında örneklerle karşılaşıldığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Roman türünün en önemli unsurlarından biri ‘anlatıcı’dır. Anlatıcı, bir romanda sesini ilk duyduğumuz unsurdur. Bu unsur, anlatıbilim araştırmacıları tarafından birbirinden farklı yaklaşımlarla ele alınsa da anlatıcının önemi, hemen her anlatıbilimci tarafından vurgulanır. Kurmaca bir metin ne kadar mimetik özellikler gösterse de her metinde bir anlatıcının varlığı zorunludur. Ahmet Mithat Efendi’nin (ö. 1912) romanları; gelenekle birlikte romantizmin de etkilerini taşıyan, okuru eğitmeyi ve bilinçlendirmeyi hedefleyen, bundan dolayı anlatıcının hakimiyetini çoğunlukla güçlü tutan romanlardır. Bilim, edebiyat, çocuk eğitimi, kadınların okumasının gerekliliği, sosyal ve kültürel yenilikler, Avrupaî yaşam, şahsî teşebbüsün önemi, iktisat, ahlâk, din, hukuk gibi alanlarda yazdığı yazılarının yanı sıra kurmaca eserlerinde de bu meseleleri tartışan yazar için anlatıcının hâkim ve özgür olması kaçınılmazdır. Bu bağlamda anlatıcının bakış açısı da çoğunlukla hâkim bir konumdadır. Ahmet Mithat Efendi; romanın eğiticiliğinin yanı sıra tekniği üzerine de düşünen, sanatını icra ederken yenilikler denemekten çekinmeyen bir yazardır. Onun bu yönü, anlatıcısının da çeşitlenmesini sağlayarak yazarı dönemin diğer romancılarından farklı bir noktaya taşımıştır. Bu çalışmada; ‘anlatıcı’nın tanım ve tasnifleri incelendikten sonra Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarında kullandığı, anlatıbilim araştırmacılarının anlatıcı tasnifine uymayan, orijinal bir kullanım olan ‘biz’ anlatıcı denemesi; yazarın romanlarından alınan örneklerle gösterilmeye çalışılacaktır. Yazarın ‘anlatıcı’ ve ‘muhatap’ı romanın kurmaca dünyasına dahil etmesi şeklinde uyguladığı bu teknik incelenerek elde edilen sonuçlar, anlatıbilimin ‘anlatıcı’ tasniflerine yeni veriler sunacaktır. Sonuç olarak diyebiliriz ki; Ahmet Mithat Efendi’nin Türk romanının ilk örneklerini veren bir yazar olmasına rağmen bugün bile orijinalliğini koruyan bir denemede bulunması, yazarın roman sanatı üzerine düşündüğünü, yeni uygulamalar konusunda istekli ve cesur olduğunu ortaya koymaktadır. Roman türünün bu erken örneklerinde kullanılan ‘biz’ anlatıcı, anlatıbilimin anlatıcı tasniflerinin dışında kalan, (kurmaca) anlatıcı ve muhatabı kurmaca dünyanın içerisine sokarak roman kahramanlarıyla iletişime geçiren bir teknik olarak günümüzde bile orijinalliğini korumaktadır.