Cevâhiru’l-Belâğa Kitabı Özelinde Me‘ânî İlmi Bağlamında Günümüz Belâgat Kitaplarındaki Örneklerde Benzerlik Olgusu - Gezek, Ahmet (2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2022)
Arapların 19. yüzyıl sonlarında Avrupa ile ilmi ve fikri alanlarda temasa geçmesinden sonra başlayan modern dönemde; sarf, nahiv ve lügat gibi dil alanlarında olduğu gibi belâgat alanında da yeni çalışmalar yapılmış, fakat bu yeni çalışmaların önemli bir kısmı, başlık ve içerik yönünden klasik dönem belâgat kitaplarına benzemiştir. Mısırlı dilci, edebiyatçı ve eğitimci Ahmed el-Hâşimî (ö. 1943) tarafından kaleme alınan Cevâhiru’l-belâğa kitabı, Arap ülkelerinde ve Arap dili üzerine eğitim veren çeşitli ülkelerde uzun yıllar ders kitabı olarak okutulmuştur. Kitabına fesâhat ve belâgatin ne olduğunu anlatarak başlayan müellif; me‘ânî ilmindeki müsnedün ileyhin durumları, mutlak-takyîd, kasır-vasıl-fasıl, îcâz-itnâb-müsâvât gibi konuları incelemiş, ardından beyân ilmindeki teşbih, mecâz, isti‘âre ve kinâyeyi ele almıştır. Bedî‘ ilminde ise tevriye, tıbâk, ve mukâbele gibi anlamı güzelleştiren söz sanatlarını muhassinât-ı ma‘neviyye başlığı içinde değerlendiren müellif; cinâs, seci‘ ve müvâzene gibi lafzı güzelleştiren söz sanatlarını muhassinât-ı lafziyye başlığı altında zikretmiştir. Müellif bu eserinde belâgat ilmini; me‘ânî, beyân ve bedî olmak üzere üç kısma ayırarak Ebû Ya‘kûb Sekkâkî (ö. 626/1229) ve Hatîb Kazvînî (ö. 739/1338) ile sistematik hale gelen belâgattaki kelam ve felsefe ekolünü takip etmiştir. Bu sistem sadece Hâşimî’ye has olmayıp son dönem beâgat kitaplarından Ahmed Mustafa el-Merâğî’nin (ö. 1952) ‘Ulûmü’l-belâğa’sı; Abdülaziz ‘Atîk’in (ö. 1976) fi’l-Belâgati’l-‘Arabiyye: ‘İlmü’l-me‘ânî, fi’l-Belâgati’l-‘Arabiyye: ‘ilmü’l-beyân ve fi’l-Belâgati’l-‘Arabiyye: İlmü’l-bedî‘ kitapları, Alî el-Cârim (ö. 1949) ve Mustafa Emîn’in (ö. 1953) el-Belâgatü’l-vâdiha’sı, Ahmed Matlûb’un (ö. 2018) Esâlîb belâğiyye: el-Fesâha, el-belâğa, el-me‘ânî’si, Muhammed Ahmed Kâsim ve Muhyiddîn Dîb’in ‘Ulûmü’l-belâğa: el-Bedî‘ ve’l-beyân ve’l-me‘ânî’si, Hâmid ‘Avnî’nin el-Minhâcü’l-vâdih li’l-belâğa’sı, Hasan İsmâ‘îl Abdurrâzik’in (ö. 2008) en-Nazmü’l-belâğî beyne’n-nazariyyeti ve’t-tatbîk’i, Muhammed Ebû Mûsâ’nın Hasâisu’t-terâkîb’i, Mustafâ es-Sâvî el-Cüveynî’nin (ö. 1988) el-Belâğatü’l-‘Arabiyye: Te’sîl ve tecdîd’i, Abdurrahmân Hasen Habenneke el-Meydânî’nin (ö. 2004) el-Belâgatü’l-‘Arabiyye: Üsüsühâ ve ‘ulûmühâ ve fünûnühâ’sı, Fadl Hasan Abbâs’ın (ö. 2011) el-Belâğa fünûnühâ ve efnânühâ: İlmü’l-me‘ânî’si ile el-Belâğa fünûnühâ ve efnânühâ: İlmü’l-beyân ve’l-bedî‘i aynı sistem üzerine kurulmuştur. Bu çalışmada Ahmed el-Hâşimî’nin Cevâhiru’l-belâğa kitabınının me‘ânî bölümündeki örnekleri incelenmiş, müellifin konu anlatımlarında getirdiği âyet ve Arap şiirlerinin, Sekkâkî ve Hatîb Kazvînî’nin kullandığı örneklerle aynı olup olmaması üzerine mukayeseler yapılmıştır. Yapılan mukayeselerde me‘ânî ilmindeki bazı örneklerin, klasik dönemde ve günümüzde birçok müellif tarafından kullanıldığı tespit edilmiş, Ahmed el-Hâşimî dışında aynı örnekleri kullanan son dönem belâgat müelliflerine, dipnot ile atıf yapılarak işaret edilmiştir.