Efemerada Ebediyetin Temsili: Osmanlı Dönemi Kartpostallarında Mezarlık ve Türbeler - Sürün, Mustafa (2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2022)
Bu araştırma Osmanlı döneminde basılmış olan kartpostallar üzerinden imparatorluğun farklı coğrafyalarında bulunan mezarlık, hazire ve türbeler ile bunlara bağlı olarak gelişen kültürün görsel yansımalarını konu edinmektedir. İmparatorluğun görselleştir(il)me birikimine minyatür, gravür, resim ve fotoğraf ile birlikte en önemli katkıyı sağlayan malzemelerin başında kartpostallar gelmektedir. 19. yüzyılın son çeyreğinde özellikle fotoğraf ve baskı tekniklerindeki gelişmelerin de etkisiyle kartpostallar Osmanlı dâhil bütün dünyada yaygınlık kazanmaya başlar. Kartpostallar bir buçuk asırlık geçmişinde bir iletişim aracı olmanın ötesinde farklı işlevlere sahip olur. Gerek kullanım amacının çeşitliği gerekse üzerinde barındırdığı yazı ve görseller sebebiyle kartpostallar zaman içerisinde kaynak değeri taşıyan belgeler haline gelir. Kartpostalların kaynak değerinin anlaşılması sonucu önce müzeler, kütüphaneler, arşivler ve koleksiyonerler tarafından biriktirilmeye sonrasında ise akademik çalışmalara konu olmaya başlarlar. Ülkemizde de özellikle son 20-30 yıl içerisinde kartpostallar üzerine kitap, makale ve tezlerden oluşan bir literatür meydana gelmiştir. Bu çalışmalar genellikle yerleşim yerleri (İstanbul, Kudüs, İzmir, Selanik, Beykoz, Fatih.), savaşlar (Balkan Savaşı, Çanakkale Savaşı), siyasi olaylar (Meşrutiyet), azınlıklar (Yahudiler, Ermeniler), kartpostal editörleri, mimari yapılar ve kadınlar gibi konulara odaklanır. Bizim araştırmamız ise çok farklı okumalara imkân veren kartpostalları mezar ve ölüm kültürü yönünden ele alarak Osmanlı dönemi mezarlıklarının görsel tarihine yeni bilgiler sunması açısından önem taşımaktadır. Araştırmamız efemera türlerinden biri olan kartpostalların tarih ve sanat tarihi gibi konularda belge niteliğiyle sağlayacakları katkılara işaret etmeyi amaçlamaktadır. Çünkü kartpostallar günlük yaşam, doğal felaketler, savaşlar, siyasi olaylar, çatışmalar, resmi, milli ve dini törenler gibi çok farklı konuları kitlelere iletmektedir. Ayrıca dönemin panoraması, silüeti, mimarisi, insanları, meslekleri, giyim kuşamı ve ulaşım vasıtaları hakkında zengin bir içerik sunar. Mezarlıklar, hazireler, şehitlikler ve türbeler de Osmanlı döneminde önemli sayıda kartpostalda yer alan temalardan biri olarak karşımıza çıkar. Araştırmamızın amaçlarından bir diğeri kartpostallardaki mezarlık ve ölüm kültürü etrafında şekillenen görsel birikimi ortaya çıkarmaktır. Araştırmamızda Osmanlı döneminde basılmış mezarlık ve türbe temasına sahip 350 civarı kartpostal orijinallerinden incelenmiştir. Yapılan araştırma sonucunda kartpostallarda birçok şehrin mezarlık ve türbelerine yer verilmesine rağmen özellikle İstanbul, Bursa, İzmir ve Selanik’in sayıca fazla olduğu görülmektedir. Kartpostallar gerek yurt içinde gerekse yurt dışında (Alamanya, Fransa) basılmıştır. Editörler genelde azınlıktan (Rum, Ermeni, Yahudi) veya yabancılardandır. Günümüze ulaşmayan bazı mezarlık ve türbelerin görsellerine sahiptirler. Sadece Müslüman mezarlıkları değil Hristiyan ve Yahudi mezarlıkları hatta savaş ve işgal dönemlerinde ülkemize defnedilen yabancı askerlerin mezarlıklarının görselleri de kartpostallarda kullanılmıştır. Mezarlık kartpostalları bir iletişim aracı olması yanında propagandist ve oryantalist yaklaşımlara da hizmet etmiştir. Mezar kültürü açısından ise cenaze törenleri, mezarlık ziyaretleri, adak kesimi ve günlük hayattan kesitler içerdikleri tespit edilmiştir.