Türkiye'de Dindarlığın Yaygın Görünümlerinden Biri Olarak Cemaat Dindarlığı - Aslan Turan, Esra (3. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2023)
Bu çalışmada, Türkiye’de dindarlığın yaygın görünümlerinden biri olan cemaat tipi dindarlık biçiminin nitelikleri konu edilmektedir. Din toplumsal yaşayışı etkilediği gibi toplumsal yaşayış koşulları da dinî görüş ve anlayışları biçimlendirmektedir. Bir dinîn belirli bir topluluk için manevi ve zihinsel bir bağ oluşturduğu yerlerde dinî işbirliğinin çeşitli biçimleri ortaya çıkar. Türkiye’de dinî yaşayış ve işbirliğinin önemli görünümlerinden biri dinî cemaatlerdir. Dinî cemaatler belirli bir dinsel söylem ve yaşayış biçimini temsil etmekle beraber sosyolojik anlamda birbiriyle bütünleşmiş ekonomik, siyasal, eğitsel, hukuki, sosyalleştirici ve üretici alt fonksiyonel sistemlerden oluşan yapılardır. Dinî cemaate dâhil olan kimseler öncelikle kendilerine, üzerine yerleştikleri bir toprak parçasına bağlı oldukları hissini veren bir komşuluk duygusu yaşarlar. Dinî cemaatler mensuplarına ikinci olarak da bir cemaate bağlı olma bilinci içinde biz olma duygusu verirler. Cemaat duygusu biz olma duygusu yanında rol oynama duygusu ve tabi, ait olma duygularından oluşmaktadır. Bu tavrın oluşmasında sosyalleşme süreçlerinin önemli bir rolü bulunmakta; cemaat, hayatın çeşitli alanlarındaki ortaklıkların simgesi hâlini alırken kendine özgü bir dindarlık modeli de yaratmaktadır. Cemaat tipi dindarlık modelinin anlaşılması ve kendine özgü unsurlarının analiz edilmesi, Türkiye’de dinî hayatın anlaşılması adına önemli bir çaba olacak, dinî gruplaşmaların dinamiklerini tanımanın imkânlarını gösterecektir. Çalışmamız Türkiye’de dinî kimlikleriyle öne çıkan çeşitli grupların nasıl bir dindarlık tipi yarattığını ortaya koymayı amaçlanmaktadır. Cemaat tipi dindarlık biçiminin özellikleri, konuyla ilgili yapılmış nitel çalışmalar ve dinî gruplar hakkındaki teorik yaklaşımlar üzerinden değerlendirilecektir. Cemaat dindarlığı gruba bağlı olanları belirli bir dinî söylem ve yaşayış biçimi üzerinden ortaklaştırırken onlar için aynı zamanda bir dünyevileşme imkânı hâline de gelmektedir. Dinî cemaatlerde grup ortaklığı her ne kadar belirli dinî söylem ve gayeler etrafında öne çıkıyor olsa da bu cemaatlerin önemli fonksiyonlarından biri, mensupları için hayatın her alanıyla ilgili ortak bir hizmet ve eşya mübadelesi merkezi oluşturmalarıdır. Bununla beraber dinî cemaatler birer dostluk ve dayanışma birimi olarak işlevselleşmekte, bağlıları için iş, aş ve eş bulma gibi yaşamsal konularda yardımlaşan, düzenli aralıklarla yaptıkları sohbetlerle bir araya gelen bağlıları için dinsel bir kimlik vazifesi görmektedir.