Teknolojiye Dair İşaretler Bakımından Ömer Nasuhi Bilmen’in Tefsirinde Bilimsel Tefsir Yaklaşımı - Bağçivan, Mehmet (3. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2023)
Kur’an-ı Kerîm âyetlerinin bilimsel verilerden ve teknolojik gelişmelerden faydalanarak tefsir edilmesi gerektiğini savunan ve bunu Kur’ân yorumunda etkin biçimde kullanan tefsir yaklaşımına bilimsel tefsir denilmektedir. Kur’ân’ın, bilim ve tekniğin ilerlemesiyle ortaya çıkan gelişmelere işaret ettiği kabulüne dayanan anlayış çerçevesinde yapılan yorumlar Abbâsîler devrine kadar dayandırılsa da asıl yaygınlık kazanması, 19. yüzyılda modern dönemde olmuştur. Aklın ve bilimin “ışığı”nda, insanın daha önce açıklayamadığı için dine sarıldığı gizemlerin zamanla çözüleceği ve böylece dinlerin ortadan kalkacağı anlayışının hâkim olduğu bu iklimde kimi müslüman âlimler ve düşünürler Kur’ân’ın mevcut bilimsel verilerle çelişmediğini bu yolla ispatlamaya çalışmışlardır. Bu bildiride de Türkiye’de yetişmiş fıkıh ve tefsir âlimi Ömer Nasuhi Bilmen’in Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Meâl-i Âlîsi ve Tefsiri isimli tefsiri özelinde bilimsel tefsire yaklaşımı ortaya koyulmaya çalışılacaktır. Ancak Bilmen’in bu konudaki tavrını netleştirme adına, kevnî âyetlerin açıklamasında bilimsel verilerden yararlandığı örnekler yerine daha ileri bir seviye sayılabilecek, Kur’an’dan teknolojik gelişmelere işaretler çıkardığı bazı âyetlerin tefsirlerinin ele alınması uygun görülmüştür. Klasik dönemde Şâtıbî’nin savunduğu usulden hareketle modern dönemde bazı âlim ve düşünürler ilk muhatapların aşina olmadığı hiçbir anlamın Kur’an’ın kastı olamayacağını, dahası Kur’an’daki sabit hakikatlerin yapısı itibarıyla sürekli değişen ve yanlışlanan bilimsel verilerle yorumlanmasının doğru olmayacağından hareketle bilimsel tefsire karşı çıkmışlardır. Bu noktada bilimsel tefsiri savunanlar genellikle, dönemin ruhundan etkilenen “modernist düşünürler” olarak etiketlenmişlerdir. Oysa bu yaklaşım üzerinde yeterince durulmamış genellemeci bir tavrı yansıtmaktadır. Zira modernist görüşleriyle tanınan birçok isim bilimsel tefsire karşı çıkarken, geleneksel ulemâ çizgisinde addedilen birçok âlim bilimsel tefsir yöntemini uygulamıştır. Bu tebliğ bilimsel tefsirin sadece “modernist” isimler tarafından savunulup uygulanmadığını göstermesi açısından önemlidir. Bu tebliğin amacı hem Bilmen’in bilimsel tefsire yaklaşımını tespit etmek hem de modern dönemde sadece modernist/Batıcı addedilen isimlerin değil geleneksel çizgideki âlimlerin de bilimsel tefsir yaklaşımını benimsediklerini ve uyguladıklarını ortaya koymak suretiyle yaygın bir yanlış anlayışı tashih etmektir. Bu tebliğde Bilmen’in tefsiri içinde niteliksel bir inceleme yapılarak konumuz açısından temsil gücü yüksek âyetler seçilmiş ve yaptığı yorumlardan hareketle konuya yaklaşımı tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu kapsamda yapılan incelemede onun, Kur’an’da Nûr 24/35’te elektriğin icadına, en-Nahl 16/8’de tren, otomobil, bisiklet ve uçak gibi gelecekte geliştirilen ulaşım araçlarına işaret edildiğini savunduğu tespit edilmiştir. Yine o, Hûd 11/40 tefsirinde Hz. Nûh’un gemisinin buharlı bir gemi olma ihtimalinin uzak olmadığını söylemektedir. Aynı zamanda Bilmen, el-Aՙrâf 7/44’te yer alan cennet ve cehennem ehlinin konuşmasının imkânına fennin gelişmesiyle ses naklinin mümkün olmasını örnek vermiştir. Sonuç olarak Bilmen’in Kur’an’ın mucize olarak, bilim henüz keşfetmeden önce birtakım bilimsel ve teknolojik gelişmeleri haber verdiğini kabul ettiği, hatta bazı müteşâbih konuları teknolojideki gelişmelerden hareketle aklîleştirmeye çalıştığı görülmüştür.