Cessâs’ın Ahkâmü’l-Kur’ân’ında Kıraatlerin Ahkâma Tesiri: Tahâret Babı Örneği - Koçak, Ayşenur (3. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2023)
Bu çalışma, Cessâs’ın Ahkâmü’l-Kur’ân’ında yer alan tahâret bölümü özelinde, kıraatlerin ahkâm âyetleri üzerindeki etkisini konu edinmektedir. Cessâs’ın eseri özelinde fıkhî hükümlerin, kıraatler sebebiyle nereden nereye taşındığını görmek ve toplumsal hayattaki uygulanabilirliğini değerlendirmek önem taşımaktadır. Bu kapsamda, Cessâs’ın Ahkâmı’nda yer alan kıraatlerin, tahâret babındaki âyetler örneklendirilerek, hükümleri nasıl değiştirdiğini, iki vecih arasında bir tercih yapılacağı zaman Cessâs’ın bunu hangi saiklerden yola çıkarak yaptığını geleneksel ve sosyolojik arka planı hesaba katarak özgün bir bakış açısı ile ortaya koymak bu çalışmada amaçlanmaktadır. İşbu çalışmanın odak noktası, Cessâs’ın eseri Ahkâmü’l-Kur’ân’ı olmuştur. Zira o, kıraatleri ele alışı, değerlendirmesi noktasında kendine has bir yöntem geliştirip bu hususta öne çıkmıştır. Cessâs’ın fıkıh-kıraat ilişkisine dâir çalışmalar mevcut iken, bu konuda en meşhur âyetlerden oluşan “Tahâret Babı” ile alakalı özel bir çalışmanın olmaması bizi bu noktada araştırmaya sevk etmiştir. Yöntem olarak çalışmamızda ilgili üç âyet Mushaftaki dizilişe riâyet edilerek kendi içerisinde sıralanmıştır. Her âyet Mushaf’ta geldiği üzere, Âsım’ın Hafs rivayeti ile verilip, manası sunulmuştur. Bu âyetin diğer okunuş şekilleri ve manaları kıraat kaynaklarındaki bilgiler ışığında beyan edilmiştir. Devamında müfessirin bu kıraat farklılığını nasıl tahlil ettiği, hangi yöntemleri geliştirdiği ve son noktada hangi hükme vardığı, onu bu hükme iten saikler ile beraber ortaya konulmaya çalışılmıştır. Kur’ân’ı sahih kıraatlerin tamamını içerisinde barındıran bir kitap olarak gördüğümüzde, Kur’ân adına söz söylenileceği zaman kıraat farklılıklarının dikkate alınmasının elzem olduğu anlaşılmıştır. Her âyetin sonunda günümüze bakan veçhesi ile âyetler değerlendirilmiş, farklı kıraatlerden çıkan hükümlerin hayatın içerisinde aslında ne kadar uygulanabilir olduğu sonucuna varılmıştır. Cessâs’ın üç âyette de meşhur olan kıraatleri tercih ederek hüküm verdiği görülmüş, fakat onu bu sonuca iten sebebin kıraatlerin sahih-şâz şeklinde teorik sınıflandırılması değil; mezhebi faktörle birlikte zihninin arka planında olan mevcut geleneksel birikimin sosyolojik yansıması olduğu tespit edilmiştir. Metodun müspet ve menfi yönlerine atıf yapılarak, bu çalışmanın geleneği yorumlamada günümüz araştırmacılarına ne tür katkılar sağladığı ayrıca kritik edilmiştir. Yine tahâret babı gibi Cessâs’ın Ahkâm’ında kıraatlere temas ettiği başka bablar araştırılarak, mana ve hüküm boyutlarının günümüz fıkhi meselelerine yansımaları, toplumsal fayda ve şahsi meselelere uygulanabilirliği üzerinde çalışmaların eksik olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmanın sonunda bu alanda akademik araştırma yapacak olanlara yönelik teklif ve temennilerde bulunulmuştur.* Bu çalışma Doç. Dr. Emrah Dindi danışmanlığında devam etmekte olduğumuz “Kıraatlerin Ahkâm Tefsirlerine Yansıması ve Etkileri” başlıklı doktora tezinden yararlanılarak hazırlanmıştır.