Nûreddin es-Sâbûnî’nin Peygamberlerin İsmeti Konusuna Yaklaşımı - Doğan, Hacı İsmail (3. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2023)
Maverâünnehir Bölgesi İslam düşünce sisteminin şekillenmesinde çok önemli katkılar sağlayan alimlerin yaşadığı bir coğrafyadır. Günümüzde Müslümanlar arasında kabul edilen iki kelâmî ekolden biri olan Mâtürîdîlik bu bölgede neş’et etmiştir. Bölgede Hanefî-Mâtürîdî kelâm anlayışının Hicrî 6. yüzyıldaki önemli temsilcilerinden biri de Nûreddin es-Sâbûnî olup yaşadığı dönemde saygınlık gören bir âlimdir. Sâbûnî, bölge halkı tarafından itikadî meselelerde görüşlerine itibar edilen ve dönemin en önemli kelâmcılarından Fahreddin er-Râzî ile münazara yapacak kadar donanımlı bir mütekellimdir. O, içinde yaşadığı çağın kelâmî problemlerin çözümü noktasında gayret etmekte, İslam inanç esaslarının halkın anlamasını kolaylaştırmak adına eserler telif etmekte ve özellikle peygamberlerin ismeti meselesi üzerinde durmaktadır. Bu çalışmada Sâbûnî’nin ismet inancı üzerinde durmasının sebepleri yanında peygamberlerin ismeti hususundaki kanaatinin ne olduğu araştırılmıştır. Sâbûnî’nin peygamberlerin ismeti meselesini nasıl anladığı hususu Mâtürîdî kelâm sisteminde ismet anlayışının sabiteleri ve (varsa) değişenleri noktasında önemli veriler ortaya koymuştur. Öte yandan peygamberlerin günahsız olduğu inancının tarihsel kökenine dair referans kaynaklar elde etme imkânı vermiştir. Sâbûnî’nin peygamberlerin ismetine dair kanaatlerinin ortaya konması suretiyle Hanefî- Mâtürîdî kelâm anlayışında ismet inancının 6. yüzyıl itibarıyla geldiği nokta ortaya konmuş ve günümüzdeki durumun tarihî arka planına dair birtakım ipuçları elde edilmiştir. Araştırmada sosyal bilimlerin ana araştırma yöntemlerinden olan literatür taraması ile kaynaklara ulaşılmış; onun görüşleri değerlendirilirken eleştirel bakış açısı korunmuş ve metin oluşturulurken betimleyici (descriptive) bir dil kullanılmıştır. Çalışma sonunda Sâbûnî’nin döneminde saygın bir Hanefî-Mâtürîdî kelâmcısı olduğu ve Mâtürîdî’nin görüşlerini temel referans olarak aldığı görülmüştür. Mâtürîdî’nin itikadî kaynakları referans alırken gösterdiği titizlik ve aklî çıkarımlardaki ustalığının, beslendiği tasavvufî kaynaklar sebebiyle Sâbûnî’de zaman zaman kaybolduğu görülmüştür. Peygamberlere iman, peygamberliğin gerekliliği, peygamberlerin sıfatları gibi hususlarda Hanefî-Mâtürîdî ekol ile aynı kanaate sahip olmasına rağmen onun ismet anlayışı noktasında mensubu bulunduğu gelenekten ayrılarak bazı peygamberlerin “hata” işlediklerini kabul ettiği tespit edilmiştir. * Bu çalışma devam etmekte olan “Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ile Nûreddin es-Sâbûnî’nin Nübüvvet Anlayışlarının Mukayesesi” başlıklı doktora tezimiz esas alınarak hazırlanmıştır (Doktora Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sivas).