Bir Konu, İki Muhaddis, İki Kitap: Eserleri Bağlamında Buhârî ve Beyhakî’nin İmamın Arkasında Kıraat Meselesine Yaklaşımlarının Karşılaştırılması - Doğan, Halil İbrahim (3. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2023)
Hadisin İslam’ın temel kaynaklarından biri olması noktasında fıkıh mezhepleri arasında herhangi bir ihtilaf yoktur ve her biri teorik açıdan hadisi delil olarak kabul etmektedir. Fakat mezheplerin muhtelif konulardaki farklı uygulamalarından hareketle ihtilafa yol açan temel faktörlerden birinin de hadis olduğunu söylemek mümkündür. Zira hadisle ilgili çeşitli âmillerden dolayı fıkhî birçok konuda mezheplerin birbirinden değişik görüşleri bulunmaktadır. Böyle olan hususlardan biri de aynı zamanda çalışmanın konusunu teşkil eden imamın arkasında kıraat, yani imama uyan kimsenin onun arkasında Fatiha sûresini okuması ya da okumaması meselesidir. Bu konuda imamın arkasında kıraat yapılmalı ve yapılmamalı ile imamın açıktan okunduğu namazlarda kıraat yapılmasına karşılık diğerlerinde olmamalı şeklinde üç görüş vardır. Ancak ülkemizde genellikle Hanefî ve Şâfiî mezhebine mensup kimseler yaşadığı için ilk iki görüş daha çok ön plana çıkmaktadır. Konunun hem hadis hem de fıkhî boyutu olması hasebiyle hakkında müstakil eserlerin yanı sıra geniş bir literatür bulunmakla birlikte bu çalışmada Buhârî (öl. 256/870) ile Beyhakî’nin (öl. 458/1066) el-Kırâ’at halfe’l-imâm adlı eserleri dikkate alınarak aralarında bir karşılaştırma yapılmıştır. İmamın arkasında kıraat meselesinde mezheplerin oluşum ve gelişim döneminde telif edilen bir eser ile artık her bir mezhebin sistemleştiği ve Müslümanlar arasında tamamen yerleştiği zamanda tasnif edilen bir kitap arasında yapılacak olan değerlendirmenin önemli olacağı düşünülmektedir. Çalışmada hadis ilminde yaşadıkları dönemin iki önemli muhaddisi olan Buhârî ve Beyhakî’nin bu konudaki yaklaşımlarını ortaya çıkarmak ve birbirinden hangi noktalarda ayrıldıklarını ya da birleştiklerini belirlemek amaçlanmaktadır. Bunun için her iki âlimin eseri nitel araştırma yöntemlerinden dokümantasyon metodu ile karşılaştırmalı olarak incelenmiş ve fişlemeler yapılmıştır. Çalışmanın sonunda Buhârî ile Beyhakî’nin imamın arkasında kıraat yapılması konusunda hem fikir oldukları sonucuna ulaşılmıştır. Kıraati namazın bir rüknü ve bunu da imama uyan kimsenin yerine getirmesi gerektiğini söyleyen iki muhaddis, “Fâtiha sûresini okumayan kimsenin namazı yoktur.”, “Fâtiha sûresinin okunmadığı her namaz eksiktir.”, “Bir kimse namazda Fâtiha sûresini okumazsa o namaz eksiktir.” gibi hadisleri farklı tariklerle naklederek görüşlerini temellendirmekte ve imamın kıraatinin yeterli olduğunu belirten rivayetleri ise tenkid etmektedir. Beyhakî, bu konuda önce merfû‘, akabinde mevkûf ve maktû‘ ile daha sonraki kimselerin sözlerine sırasıyla yer vermektedir. Sonrasında ise imamın cehrî değil de sırrî kıraat yaptığı namazlarda cemaatin Fâtiha sûresini okuması gerektiğini belirten görüşü eleştirmekte ve hiçbir şekilde kıraat yapılmamasını savunan kimselerin ileri sürdüğü hadisleri nakledip tenkid etmektedir. Buhârî de benzer bir yaklaşım gösterse de böyle bir sıralama takip etmemektedir. İki âlim arasında benzerlikler bulunsa da Beyhakî’nin Buhârî’den daha sistematik bir şekilde konuyu ele aldığı ve buna bağlı olarak eserinin daha hacimli olduğu görülmüştür. Zaten Beyhakî, kitabında Buhârî’nin el-Kırâ’at halfe’l-imâm’ına zaman zaman atıf da yapmaktadır. Ayrıca daha çok yorum yapması, hadislerin sıhhati ve râvilerin güvenilirliği hakkındaki değerlendirmeleri, bâb başlıklarında görüşünü yansıtması gibi çeşitli konularda da Beyhakî Buhârî’den farklılaşmaktadır. Ancak rükûa yetişen kimsenin Fâtiha sûresini okumadığı için ilgili rek‘ata yetişmiş saymayan Buhârî’ye karşılık Beyhakî böyle bir durumda hadislere dayanarak Fâtiha sûresi okumasa da o rek‘ata yetiştiğini kabul etmektedir.