Ahmet Mithat Efendi’nin ‘Avrupa’da Bir Cevelan’ Seyahatnamesi ile ‘Paris’te Bir Türk’ Romanında Hayal ile Gerçeklik Çatışması - Şahin, Can (3. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2023)
Edebî bir tür olan “seyahatname” yazarın gezdiği, gördüğü yerlerle ilgili izlenimlerini kaleme aldığı yazı türüdür. 19. yüzyıl Osmanlı matbuatında Avrupa üzerine yazılmış seyahatnamelerin sayısında ciddi bir artış göze çarpar. Bu çalışmada Ahmet Mithat Efendi’nin kurmaca bir seyahat eseri olan ‘Paris’te Bir Türk’ romanı ile ‘Avrupa’da Bir Cevelan’ seyahatnamesi arasındaki çatışmalar irdelenmiştir. Bu konunun dikkatlere sunulmasının nedeni Ahmet Mithat Efendi’den hareketle Osmanlı aydınının Batı medeniyetine yaklaşımlarındaki çelişkileri sorgulamaktır. Batılaşma dönemi Osmanlı aydını Paris’i ilerleme ve gelişmişliğin merkezi olarak görmüş ve Avrupa’ya Paris penceresinden bakmıştır. Ahmet Mithat okuduğu romanlar, tarih kitapları, coğrafya kitapları, seyahat rehberleri, seyahatnameler, resimler, haritalar, ansiklopediler ve hayal gücü sayesinde kurmaca birçok eserinde Paris’i konu edinmiştir. Yazar, Paris’i mekân olarak seçtiği kurmaca eserlerinden en önemlisi olan ‘Paris’te Bir Türk’ başlıklı romanını kaleme aldıktan on üç yıl sonra Paris’i görmüştür. 1889 yılında Stockholm’de yapılan VIII. Milletlerarası Müsteşrikler Kongresi’ne II. Abdülhamid’in görevlendirmesiyle Osmanlı delegesi olarak katılan yazarın Avrupa seyahati yaklaşık üç buçuk ay sürmüştür. Yazarın Paris seyahati kongre sonrasındadır ve Paris’te on iki gün kalmıştır. Yazar, Avrupa seyahatinin raporu mahiyetinde olan 1044 sayfalık ‘Avrupa’da Bir Cevelan’ seyahatnamesinin 300 sayfayı aşan kısmını Avrupa seyahatinde en uzun süre kaldığı Paris gözlemlerine ayırmıştır. Paris’in meydanlarını, parklarını, kiliselerini, okullarını, hastanelerini, saraylarını, müzelerini, tiyatrolarını, sergilerini, kütüphanelerini, eğlence mekânlarını, fabrikalarını, mezarlıklarını İstanbul-Paris karşılaştırması bağlamında aktarmıştır. Oryantalizme karşı bir savunma olarak ‘Paris’te Bir Türk’ romanı kurmaca bir seyahatin, oryantalist fikirlere karşı oksidentalist bir savunma olan ‘Avrupa’da Bir Cevelan’ eseri fiziki bir seyahatin anlatımıdır. Yazarın ‘Paris’te Bir Türk’ romanında hayal gücü ile konu edindiği Paris ile ‘Avrupa’da Bir Cevelan’ eserinde gözlemleri ile tanıttığı Paris birbirinden farklıdır ve bu durum kendi içinde çatışmaya neden olur. Yazarın ‘Avrupa’da Bir Cevelan’ seyahatnamesinde kitaplardan öğrendiği Paris’e dair imge ve kabullerini doğrulatma çabası içinde olduğu gözlemlenir ve kitaplardan öğrendiği Paris’i zihninden gerçekliğe taşıma gayreti çelişkiler doğurur. Her ne kadar zihninde inşa ettiği hayali Paris’in gerçeği ile örtüştüğünü vurgulasa da bazı çelişkiler bulunmaktadır: Kıyafetin insanlar hakkındaki önyargı ve fikirleri belirlemesi, Avrupalıların İslamiyet, Osmanlı ve Türkler hakkındaki yanlış imgeleri, Seine Nehri, Eiffel Kulesi ve Opera binası gibi pek çok yerin küçük ve gösterişsiz olması gibi birçok konuda çelişkiler tespit edilmiştir. Çalışmamızda hayali olarak gerçekleşen bir seyahat ile fiziki olarak gerçekleştirilen seyahat arasındaki karşıtlıklar üzerine yaptığımız değerlendirme ve tespitlerle Ahmet Mithat Efendi’nin Batı medeniyetine yüzeysel bilgilerle yaklaştığı sonucuna ulaşılmıştır.