Hz. Peygamber Döneminde Bedevi Zihniyeti ve Yansımaları - Balin, Mehmet Ali (4. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2024)
Olup bitenleri değerlendirme tarzı ve kimi olay ya da durumlar karşısında tavır alış şekli anlamına gelen zihniyet; insanı, kültür ve toplumları doğru anlamada son derece işlevsel bir niteliğe sahiptir. Bu tebliğde kendine has özellikleri olan, İslam tarihinin ilk döneminde meydana gelen olayların çıkışı ve seyrinde belirleyici bir etkisi bulunan ve günümüzde de farklı şekillerde kendisini gösteren bedevî zihniyeti üzerinde durulmaktadır. Hz. Peygamber döneminde meydana gelen olaylar karşısında bedevilerin ve onlarla aynı zihniyeti paylaşanların tutumlarının sebepleri hakkında bir araştırma yapılmamış olması çalışmamızı önemli kılmaktadır. Amaç, bedevî zihniyetin temel yapısı, işleyişi ve yansımaları hakkında bilgi sahibi olmak ve bu zihniyet karşısında sağlıklı bir tutum geliştirebilmektir. Çalışmada İlk Dönem İslam Tarihi kaynaklarından ve Arap toplumu ile alakalı eserlerden yoğun bir şekilde istifade edilmiştir. Ayrıca konumuzla alakalı modern çalışmalar ve sosyolojik çalışmalarda incelenmiştir. Çalışma bağlamında şu tespitler yapılmaktadır: 1. Hz. Peygamber döneminde, bedevî zihniyet sadece çölde yaşayan Araplara has bir özellik değildi; şehirde yaşayanlar arasında da bedevi zihniyetin tezahürlerine sıklıkla rastlamak mümkündü. 2. Bedevî zihniyette mana ve felsefî derinlikten çok şekilcilik ve lafızcılık esastır. Örneğin bir bedevi, Bakara sûresi 187. ayetinde ""Fecirde beyaz iplik siyah iplikten ayırt edilinceye kadar yiyin, için. Sonra orucunuzu geceye kadar sürdürün.” şeklinde geçen hüküm ya da mesajı anlamlandırmaya çalışırken, beyaz iplikle siyah ipliği yan yana getirerek söz konusu vakti tespit etmeye çalışmıştı. 3. Bedevî zihniyette kabalık ve inatçılık önemli bir özelliktir. Bunun yansımalarından birisi, Hz. Peygamber’in Huneyn Savaşı’ndan sonra ganimetleri taksim ederken görüldü. Bazı Bedeviler ele geçirilen ganimetleri acilen paylaştırması için Hz. Peygamber’e eziyet ve hakaret derecesinde baskı yapmışlardı. Birisi de ganimetleri birtakım dengeleri gözeterek dağıtan Hz. Muhammed’e “Adil ol, adil!” diye bağırmıştı. 4. Bedevî zihniyetin bir başka özelliği bencilliği ya da sadece kişisel menfaati esas almasıdır. Örneğin bazı bedeviler Mekkelilerin direneceğini ve dolayısıyla onlardan az ganimetin alınacağını düşünerek Mekke fethi için yola çıkan orduya katılmak istememişlerdi. Ancak aynı kişiler fethedileceği ve önemli zenginliklere sahip olan Hayber’i düşünerek Hayber seferine istekli olarak katılmışlardı. 5. Bedevî zihniyetin diğer önemli bir özelliği eski kültür ve alışkanlıklara bağlılık ve mücadelede hakikati değil; gücü esas almaktı. Örneğin Müslüman olan bedevi bazı Arapların kabileciliği bırakmaları ve hakikatin yanında yer almaları gerekirken, Ridde Savaşlarında kabilecilik saiki ve kabilelerinin başsız kalan Müslümanlardan daha güçlü olduklarını düşünerek söz konusu savaşta kabilelerinin safında yer almışlardı.