Basit-Bileşik Yapılı Olmaları Açısından Hurûfü’l-meânî Üzerine Bir İnceleme - Güder, Bünyamin (1. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2021)
Arap dilinde kelime türleri isim, fiil ve harf olmak üzere üç gruba ayrılır. Bu türlerden biri olan harfler gerek cümledeki fonksiyonları (amel) gerekse anlamları açısından literatürde geniş bir yere sahiptir. Harfler kendi içinde de Arap dil bilginleri tarafından birtakım tasniflere tabi tutulmuştur. Bu tasniflerden biri de “mana harfleri” anlamındaki “hurûfü’l-meânî” türünden olan harflerdir. Hurûfü’l-meânî türünden olan harfler tek başına kullanıldıklarında bir anlam ifade etmeyip ancak cümle içinde bir fiil veya isimle birlikte kullanılmalarıyla bir mana ifade etmelerinden dolayı bu isimle klasik Arap dili kaynaklarında yerini almıştır. Cümle içindeki fonksiyonu ve anlamının yanında yapısal özellik taşıyan harfler, basit ve bileşik (mürekkeb) yapılı olmaları yönüyle de incelenmiş ve Arap dili alimleri arasında bu konuda tartışmalar vuku bulmuştur. Çalışmamız da bu harfler özelinde Arap dili âlimlerinin tartışmalarıdır. Tartışma kapsamında harflerin basit yapıda olduğunu iddia edenler yanında bileşik yapıda olduğunu savunanlar da bulunmaktadır. Araştırmamızda tarafların görüşleri ortaya konulup her iki grubun gerekçeleri incelenmiştir. Bu bağlamda İbn Hişâm’ın (öl. 761/1360) Muġni’l-lebîb ʿan kütübi’l-eʿârîb adlı eseri başta olmak üzere hurûfü’l-meânîyi müstakil olarak ele alan İbn Abdünûr’un (öl. 702/1302) Raṣfü’l-mebânî fî şerḥi ḥurûfi’l-meʿânî adlı eseri ana kaynak olarak belirlenmiştir. Yapılan çalışma sonunda harflerde asıl olan basitlik olgusu olduğu bileşik harflerin ise basit harflerden meydana geldiği tespit edilmiştir.