Yahudi Milliyetçiliği ve Siyonizmin Öncülü Olarak Haskala - Erdem, Tevfik; İsmani, Arlinda (19. Yüzyıldan Günümüze Kudüs Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2025)
Haskala 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Almanya’da doğup 19. yüzyılın sonuna doğru Doğu Avrupa’da gelişen sosyo-kültürel bir harekettir. Avrupa’da Aydınlanma düşüncesinin zirvede olduğu dönemde Yahudilerin sosyolojik anlamda modernleşme sürecine girmelerini ve içinde yaşadıkları toplumla bütünleşme (asimile olma) çabasını ifade eder. Aydınlanmanın doğal bir sonucu olarak Yahudi aydınlanması da dine karşı mesafeli bir süreci yani Yahudilerin laikleşmesini ve hatta sekülerleşmesini ifade eder. “Maskilim (Aydınlanmacılar) olarak bilinen bu akımın savunucuları, Avrupa Aydınlanmasından etkilenerek Yahudi halkını canlandırmayı amaçlayan genç entelektüeller, yazarlar ve eğitimcilerdi. Tüm insanlar arasında hoşgörü, anlayış ve hümanizmi savunan yeni bir Akıl Çağı'nın gelmekte olduğunu düşündüler. Haskala yani Yahudi aydınlanması, Avrupa’daki Yahudilerin bir yandan İbrani kültürünü canlandırmaya çalışırken diğer yandan Batı kültürüyle bütünleşmelerini ifade eder. Haskala modern Yahudi milliyetçiliği ve onun ırkçı kolu Siyonizmin ortaya çıkmasına sebep olduğu için ayrı bir öneme sahiptir. Haskala Yahudilerin büyük ümitlerle sarıldıkları Batılı Aydınlanmacı değerlerin Yahudiler açısından başarısızlığının ya da kendi deyimleriyle Avrupalı toplumların Yahudilere ihanetlerinin sonucu olarak Siyonizmin ortaya çıkmasında itici etken olacaktır. Siyonizmin ortaya çıkmasının arkasında Avrupa’da ve Rusya topraklarında yaşayan Yahudilere yönelik ayrımcılık ve ırkçılık düşüncesi ve bu düşüncenin pratiğe yansıması olan pogromlar yatar. Bu ayrımcılık ve dışlama, gettolarda yaşayan Yahudilerin büyük ümitlerle içinde yaşadıkları toplumla bütünleşmelerine kapı araladığı düşünülen özgürleşme (emancipation) süreciyle birlikte başarısızlığa uğradığı için Yahudi aydınlar çözümü kendi içlerinde ve Avrupa dışında sözde vaad edilmiş topraklarda (arz-ı mev’ûd) bulma gayreti içine girmişlerdir. Başarısızlığın bıraktığı derin hayal kırıklığının arkasında, 18. yüzyıl Aydınlanmasının yarattığı iyimserlik ve ilerleme düşüncesinin Yahudilere de sirayet etmesinden kaynaklanan iyimser toplumsal bütünleşme beklentisi yatıyordu. Aydınlanma değerlerinin ve süreç içinde Yahudilere tanınan vatandaşlık hakkının Avrupa’daki diğer devletlerde de genelleşmeye başlaması ile Yahudiler içinde yaşadıkları toplumlara asimile olup o ülke için çalışma, onun vatandaşı olma ve o ülkeye hizmet etme gayreti içine girmişlerdir. Aydınlanma ve özgürleşme hareketi Yahudilerin yaşadıkları toplumlarda asimilasyonu ve özgürleşmesi olarak görülmüştür çünkü bu süreç Yahudilerin içinde bulundukları toplumda hızla yükselmelerine ve yeni statüler elde ederek o ülke vatandaşlarıyla eşit pozisyona gelmelerine imkân sağlamıştır. Yahudilerin asimilasyonu içinde bulundukları toplumdaki sınıf ve statü basamaklarını eşit olmayan biçimde de olsa çıkabilmeleri anlamına geliyordu. Yani Yahudiler ekonomik hayata girerek ve sosyal statü elde ederek toplumsal tabakalaşmadaki pozisyonlarını değiştirebilme imkânına sahip olabiliyorlardı. Zaten modernleşme ve onun sacayaklarından olan Aydınlanma değerleri, evrensel eşitleyici olarak modern dünyadaki tüm insan türlerini eninde sonunda eşitleyecekti. Ancak statü değişikliği Avrupa toplumlarında yerel halk ve siyasi irade tarafından kabul görmemiştir. Asimilasyon gerçekleşmediği gibi şiddet olaylarının (pogrom) artması sonrasında bütünleşmenin gerçekleşmeyeceği görülünce Yahudiler için Siyonizm, kurtuluşun-özgürleşmenin ancak yeni ve kendilerine ait bir ülkede daha gerçekçi bir seçenek olarak ortaya çıkmasına neden olmuştur.