Osmanlı Devleti’nin Son Yıllarında Kudüs ve Çevresinde Tıbbi Misyonerlik - Tomalı, Ali (19. Yüzyıldan Günümüze Kudüs Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2025)
“Tıbbi Misyonerlik” kavramı, tanımsal çerçevedeki muğlaklık sebebiyle birtakım kavramsal tartışma ve çeşitliliği de beraberinde getirmektedir. Misyonerlik ile Tıbbi Misyonerlik kavramlarının ortaya çıkardığı düalizm, misyonerlik faaliyetini yürüten kişinin kimlik, sınırlılık ve faaliyet alanına ilişkin pozisyonu üzerinden şekillenmektedir. Bu çerçeveleme, “tıbbi misyon” ya da “tıbbi misyonerlik” olgusunun, genel misyonerlik faaliyetlerine şartlar gereği yeni bir alan olarak eklemlenmesiyle doğrudan ilgilidir. Öyle ki başta kilise ve eğitim kurumlarını faaliyet alanı olarak belirleyen misyonerler, zaman içinde hastane ve dispanser gibi sağlık müesseseleri üzerinden reaksiyoner bir tutum sergilemişlerdir. Bu bakımdan tıbbi misyonerlik faaliyetleri, daha net sonuçları alınması bakımından oldukça etkili bir yöntem olarak kullanılmıştır. Kadim bir geçmişi olan Kudüs ve çevresi de yapısı ve stratejik pozisyonu gereği tıbbi misyonerlik faaliyetlerinin yoğun yürütüldüğü bir bölge olmuştur. Osmanlı coğrafyasındaki varlığı 16. yüzyıla kadar uzanan misyon teşkilatları özellikle 20. yüzyılın başında güçlü yapılar haline gelmiştir. Nitekim Kudüs ve çevresi başta olmak üzere Osmanlı topraklarının büyük bir bölümü Amerikan Board, Alman, İngiliz, Fransız ve Rus misyon teşkilatlarının çalışma merkezi haline gelmiştir. Bu misyon teşkilatları, Kudüs ve çevresinde hatırı sayılır ölçüde hastane, dispanser, klinik vb. türde irili ufaklı pek çok sağlık müessesesi kurmuş doktor, hemşire ve eczacıyı bölgeye göndermiş sayısız hasta bakmıştır. Bu faaliyetlerini, “insanın olduğu yerde acı, acının olduğu yerde doktor, doktorun olduğu yerde de misyonerlik için fırsatlar vardır” gayesiyle yürütmüştür. Sundukları sağlık hizmetlerini ise modern tıbbi araç ve gereçlerle icra ederek cazibe merkezi oluşturmuş, bölge halkının güvenini sağlamaya çalışmıştır. Ayrıca tıbbi misyonlar, gerek resmi açıdan gerekse de yöneticiler tarafından en az engellenen misyonerlik kolu olmuştur. Sivil halk tarafından sıcak karşılanmaları, faaliyetlerini ücretsiz yürütmeleri ve etkisi itibariyle kıyaslandığında diğer misyonerlik kollarından daha az maliyetli olmaları, manevra alanlarını genişletmede önemli ölçüde etkili olmuştur. Ancak Birinci Dünya Savaşı’nın da etkisiyle çoğu hastane, iktidarda olan İttihat ve Terakki hükümetleri tarafından kademeli olarak kapatılmış ya da bu kurumlara el konulmuştur. Osmanlı Devleti’nin zayıflayıp bölgedeki hâkimiyetini yitirmeye başlamasıyla faaliyetlerini sürdürmeye tekrar devam etmişlerdir. Bu çalışmada, Osmanlı Devleti’nin son yıllarında Kudüs ve çevresinde faaliyet gösteren tıbbi misyon teşkilatlarının çalışmaları, kurdukları sağlık kurum ve kuruluşların tespiti ile bölge halkı üzerindeki etkilerinin ortaya çıkartılması amaçlanmıştır. Bu doğrultuda Osmanlı arşivleri başta olmak üzere döneme dair birinci el kaynaklar incelenmiştir. Sonuç olarak, Kudüs ve çevresinde faaliyet yürüten misyon teşkilatlarının Osmanlı Devleti tarafından titizlikle takip edildiği ve kontrol altında tutulmaya çalışıldığı görülmüştür. Ayrıca ruhsatsız çalışan sağlık müesseselerine müsaade edilmediği, ayrılıkçı hareket eden misyonerlere birtakım cezalar uygulandığı anlaşılmıştır. Bölgede en yoğun faaliyet gösteren tıbbi misyonların ise Fransız, Alman, Amerikan, İngiliz ve Ruslara ait olduğu tespit edilmiştir. Nihai olarak bu çalışma, Kudüs ve Filistin tarihi hakkında yapılan bilimsel çalışmalara mütevazı bir katkı yapmayı arzulamaktadır. Daha özelde ise Kudüs ve çevresinin sıhhi yönüne farklı bir pencere açarak bu alanda yapılacak araştırmalara yol göstermesi de önemli bir kazanım olarak görülmektedir.