Arapça ve İbranice Kaynaklarda Şehrin İsmine Dair Etimolojik Bir Kazı - Gür, Mehmet Sadık; Bayer, İsmail (19. Yüzyıldan Günümüze Kudüs Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2025)
Bu çalışma, Kudüs'ün isimlendirilmesindeki tarihsel ve dilsel gelişimi Arapça ve İbranice kaynaklar ışığında incelemektedir. Kudüs, tarih boyunca farklı medeniyetlerin aynı zaman diliminde yoğun etkileşim alanı olmuş ve bu durum, şehrin adının farklı dillerde çeşitli anlamlar kazanmasına neden olmuştur. Çalışma, 19. yüzyılın sonlarından günümüze kadar olan süreçte şehrin isminin Arapça “el-Kuds” ve İbranice “Yeruşalayim” kelimeleri bağlamında nasıl kullanıldığını, bu isimlerin etimolojik kökenlerini ve çeşitli anlam katmanlarını ele almayı amaçlamaktadır. Bu etimolojik kazı, yazılı metinler, tarihsel belgeler ve modern dilbilimsel analizlerden yararlanarak Kudüs'ün adına ilişkin farklı perspektifleri bir araya getirmeyi amaçlamaktadır. Bunun yanı sıra, şehrin adının kültürel aidiyet ve kimlik üzerinde oynadığı rolü de incelemektedir. Kudüs'ün farklı topluluklar tarafından benimsenen isimleri, tarih boyunca güç dengeleri ve siyasi hâkimiyetle şekillenmiştir. Özellikle İngiliz Mandası ve İsrail'in kuruluşu (1948) ile bu isimlerin kullanımındaki politik bağlam daha da belirginleşmiştir. Araştırmada öne çıkan temalar, kutsallık, siyaset ve dil arasındaki ilişkiler üzerinde yoğunlaşmaktadır. Tarihi teselsüle bakıldığında şehrin Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam gibi üç semavi dine ev sahipliği yapması, şehrin adının tarihsel olarak hâkim olan güçlerin de etkisiyle diller arası çeşitlilik göstermesine yol açmıştır. Çalışma, bugün ulaşılabilen yazılı metinler, diğer tarihsel belgeler ve özellikle de modern dilbilimsel analizlerden yararlanarak Kudüs'ün adına ve adlandırılmasına ilişkin farklı perspektifleri bir araya getirmeyi amaçlamaktadır. Özellikle Osmanlı İmparatorluğu dönemi ve sonrasındaki değişimler, bu isimlerin kullanımında önemli kırılma noktaları yaratmıştır. Arapça'da ""el-Kuds"" (Kutsal) adı, İslam'ın Kudüs'e olan manevi bağlılığını yansıtırken, İbranice'de ""Yeruşalayim"" ismi, Yahudilikteki derin köklere işaret eder. Bu etimolojik kazı, dilsel çeşitliliğin şehrin tarihsel kimliğiyle nasıl örtüştüğünü ve aynı zamanda belirli hususlarda çatışma alanları meydana getirdiğini göstermektedir. Kudüs'ün adı, tarih boyunca farklı toplulukların sahiplenme ve aidiyet iddialarının bir yansıması olarak ortaya çıkmış ve bu durum şehrin kültürel çeşitliliğini daha da zenginleştirmiştir. Son olarak Beytu’l-Makdis tamlaması üzerinden, Kudüs’e dair yazılmış kitaplar ile manevi olarak mukaddes kabul edilen bölgelere de genişletilebilen isimlere, Cibril’in Ruhu’l-Kuds olarak isimlendirilmesi ile Esma-i Hüsna’dan Kuddüs ismiyle şehrin ismi arasındaki bağlara değinilecektir. Beytu’l-Makdis gibi Arapça isimlerin ve manevi anlamlarının, şehrin İslam dünyasındaki konumuna dair önemli bir ipucu sunduğu vurgulanmaktadır. Aynı şekilde, çeşitli kaynaklarda “selam” kelimesinin barış anlamı taşıması, Kudüs'ün tarih boyunca uzlaşının merkezinde yer aldığını hatırlatmaktadır.