Kudüs Vakıflarını Mekansallaştırmak - Dolu, Alaattin (19. Yüzyıldan Günümüze Kudüs Sempozyumu: Bildiri Özetleri Kitabı, 2025)
1917 yılında Filistin’in İngiliz idaresine geçmesiyle birlikte bölgede görülen Yahudi göçlerindeki artış, demografik olarak bir değişmeye sahne olurken vakıflar kolonyal mekânsal pratiklerin bir aracı haline gelmiştir. Nitekim önce 1948, ardından 1967 yılında İsrail’in bölgedeki işgal faaliyetlerini genişletmesi neticesinde imar yoluyla işgal pratikleri, Yahudilerin son 75 yıla yayılan planlı bir mekânsal değişim ve üretim stratejisine sahne olmuştur. Yahudilerin işgal ettiği Filistin yerleşimleri üzerinde inşa ettiği köy, kasaba ve kentlerde pek çok vakıf mülkü güvenlik ve hukuki nedenler öne sürülerek gasp edilmiştir. Bu gasplar neticesinde pek çok vakıf mülkü bugün İsrail’in kontrolündedir. Kudüs’te özellikle 18. yüzyılda aile vakıf kurma deneyiminde bir artış söz konusudur. Bu vakıfların sayısı 300 civarında olup, toplam vakıf mülk sayısı ise yüzlercedir. Bu vakıflar çeşitli vakıf işletim usulleri yoluyla parçalanırken ferdi mülkiyete geçirilmiştir. Bu durum 20. yüzyılda komisyoncular aracılığıyla, İngilizler eliyle, Yahudilerin bu hususta bazı kazanımlar elde ettiği görülmektedir. Bu bağlamda Kudüs eski şehrinin 18. yüzyıldaki vakıf morfolojisi ve Filistin’in işgalinde stratejik bir hamle olan mülksüzleştirme politikasının tarihi veriler ışığında belgelenmesi ve bu vakıfların mekansallaştırılması önem arz etmektedir. Bu tebliğde TÜBİTAK 3005 Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler programı tarafından desteklenen “Kudüs Vakıflarını Mekansallaştırmak: 18. Yüzyılda Zürri Vakıflar” başlıklı projenin tanıtımı yapılarak, projeye dair bilgiler verilmiştir. Kudüs’teki zürri vakfiyelerin tasnif edilerek ilgili vakıfların mekansallaştırılmasının nasıl gerçekleştirildiği izah edilmiştir. Vakfiyeler bu araştırmada birincil derece kaynak gurubunu oluşturmaktadır. Vakfiyelerde vakıfların öz niteliklerine dair verilerin bulunması şehir morfolojisinin ortaya çıkarılması açısından önem arz etmektedir. Nitekim aile vakıflarında ev ve dükkân gibi gayrimenkullerin vakfedilmesi mahallelere göre bir tasnifin yapılmasını sağlayacaktır. Çalışma neticesinde İsrail’in Kudüs eski şehir bölgesinde uygulamış olduğu gasp ve satın alma yoluyla ele geçirilen vakıf mülklerin kökenleri ortaya konulacaktır. Birleşmiş Milletlerin 1947 yılından beri vermiş olduğu ancak İsrail’in uygulamadığı ve dünyanın görmezden geldiği kararlar, İslam tarihinin bir parçasıdır ve İslam hukukunun konusu olan vakıf hukukunu yakından ilgilendirmektedir. Ortaya çıkarılacak vakıf mülklerin CBS ile dünyaya açılması sağlanarak Filistin-İsrail çatışmasına Müslümanlar lehinde evrensel katkı yapacaktır. Filistinliler günümüzde mülkiyet haklarını ispat etmek için Osmanlı dönemine ait tapuları hukuki kaynak olarak gösterebilmektedir. Ancak İsrail mahkemeleri bunları zaman zaman tanımamaktadır. Ortaya konulacak veriler Türkiye Cumhuriyeti’nin Filistin-İsrail çatışmasının kökenlerinden birisi olan mülkiyet sorunlarına karşı bir argüman elde etmesini sağlayacaktır.