Esmâ-i Hüsnâya Dayanan Kelâm Anlayışı: Ebû İshâk es-Saffâr Örneği

Yazarlar

Hümeyra Sevgülü Haciibrahimoğlu
Oku Okut Akademi
https://orcid.org/0000-0001-7841-0665
Dr. Abdullah Demir
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
https://orcid.org/0000-0001-7825-6573

Anahtar Kelimeler:

Kelâm, Esmâ-i hüsnâ, Allah’ın Güzel İsimleri, Matüridilik, Ebû İshâk es-Saffâr, Telḫîṣü’l-edille li-ḳavâʿidi’t-tevḥîd

Özet

Bu kitapta, Ebû İshâk es-Saffâr’ın (öl. 534/1139) kelâmî görüşleri, Telḫîṣü’l-edille li-ḳavâʿidi’t-tevḥîd adlı eserinde Allah’ın isimlerinin anlamlarını açıklarken yaptığı yorumlar çerçevesinde ele alınmaktadır. Ebû İshâk es-Saffâr, 6./12. yüzyıl Hanefî-Mâtürîdî âlimlerinden biridir. Kelâma dair Telḫîṣü’l-edille eserinde esmâ-i hüsnâ konusuna ayrıntılı olarak yer vermektedir. İki cilt hâlinde yayımlanan bu eserin yaklaşık üçte birlik bir kısmını esmâ-i hüsnâ konusu oluşturmaktadır. Bu kısım incelendiğinde, Saffâr’ın Allah’ın varlığı, birliği ve sıfatları ile ilgili konular başta olmak üzere pek çok konuyu 175 esmâ-i hüsnâya dayanarak izah ettiği görülmektedir. O, esmâ-i hüsnâ bö-lümünde yer vermediği bazı isimlere ise müstakil başlıklar altında değinmektedir. Örneğin el-Mütekkelim ismi kelâm sıfatını bağlamında ve halku’l-Kur’ân ile icâz’ul-Kur’ân gibi konularla ilişkili bir şekilde ele almaktadır. Bu isimler de listeye dahil edildiğinde sayı 178’e ulaşmaktadır. Bu durumda eserin yarısını esmâ-i hüsnâ konusu teşkil etmektedir. Saffâr, esmâ-i hüsnâ bölümünde alfabetik bir sıra içerisinde ele aldığı ilâhî isimleri öncelikle lugavî (semantik) yönden izah etmektedir. Sonrasında ise değerlendirdiği ilahî ismi, bir kelâm konusu ile bağlantı kurarak kelâmî perspektifle açıklamaktadır. Esmâ-i hüsnâ temelinde ele alınan konuların hilâfet meselesi hariç diğer kelâm bahislerini kapsadığı görülmektedir. Saffâr öncesi Hanefî-Mâtürîdî kelâm literatürü içinde esmâ-i hüsnânın bu kadar kapsamlı ele alındığı başka bir eser bilinmemektedir. Bu kitap; üç ana bölümden oluşmaktadır. “Metodolojik Çerçeve” başlıklı giriş bölümünde çalışmanın konusu, önemi, amacı, yöntemi, kaynakları ve Saffâr öncesi dönemde kaleme alınan esmâ-i hüsnâ litaratürü hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde Saffâr’ın yaşadığı sosyo-kültürel çevre olan Mâverâünnehir bölgesi ile Buhara ve Merv şehirlerinin siyasî, sosyal ve dinî durumu ortaya konulmaya çalışılmıştır. İkinci bölümde esmâ-i hüsna konusunun anlaşılmasına temel oluşturan isim, tesmiye, müsemmâ, sıfat ve vasf gibi kavramlar ile esmâ-i hüsnânın sayısı ve ihsâsı gibi kelâmî tartışmalara değinilmiştir. Bölüm sonuna Saffâr’ın rivayet ettiği 178 ilahî isme dair ayrıntılı bir tablo eklenmiştir. Üçüncü bölümde öncelikle, Saffâr’ın esmâ-i hüsnâyı izah ederken dikkate aldığı kelâmî ilkeler tespit edilmeye çalışılmıştır. Sonrasında ise Saffâr’ın Telḫîṣü’l-edille’de ilâhî isimleri açıklarken ortaya koyduğu kelâmî görüş ve değerlendirmeler belirlenerek sistematik bir şekilde kategorize edilmiştir. Bu kapsamda ele alınan her konunun sonuna ilgili ilâhî isimleri ve bağlantılı olduğu tartışmaları içeren tablolar eklenmiştir. Sonuç bölümünde ise Saffâr’ın esmâ-i hüsnâ anlayışına dayanan kelâm yöntemine dair ulaştığımız sonuçlara yer verilmiştir. Bu kitapta onun, esmâ-i hüsnânın %75’inde kelâmî yorumlarda bulunduğu ve bilgi-varlık bahsinden âhiret hayatına kadar bütün kelâm konularını esmâ-i hüsnâ ile bağlantılı yorumladığı tespit edilmiştir. Ulaşılan bu sonuçlar, Saffâr’ın kelâm anlayışının ilâhî isimlerin yorumuna dayandığını ortaya koymaktadır. 

Yazar ve Editör Özgeçmişleri

Hümeyra Sevgülü Haciibrahimoğlu, Oku Okut Akademi

Hümeyra SEVGÜLÜ HACİİBRAHİMOĞLU, Samsun’da doğdu. İlk, orta ve lise eğitimini Çorum’da tamamladı. Yalova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden (Arapça) mezun oldu (2017). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi’nde “Ebû İshak es-Saffâr’ın Esmâ-i Hüsnâ Yorumu Çerçevesinde Kelâmî Görüşleri” başlıklı teziyle yüksek lisansını tamamladı (2020). Hâlen Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde kelâm alanında doktorasını sürdürmektedir. Bir süre Millî Eğitim Bakanlığı’nda Arapça öğretmenliği (2018-2019) yapan ve özel bir eğitim kurumunda yabancılara Türkçe - Arapça öğretimi konusunda çalışan (2018-2019) HACİİBRAHİMOĞLU, hâlen Oku Okut Akademi’de eğitim koordinatörü ve Eskiyeni dergisinde editör yar-dımcısı olarak çalışmaktadır. Mâtürîdî kelâmına dair çalışmalarını sürdürmektedir.

Dr. Abdullah Demir, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi

Aslen Yozgatlı olan DEMİR, 1980 yılında Kırşehir’de doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini Kırıkkale’de tamamladı. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden mezun oldu (2002). Aynı üniversitenin Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde “Mâtürîdî Kelâm Ekolünde Mukallidin İmanı” adlı teziyle yüksek lisansını (2006), “Ebû İshâk Zâhid es-Saffâr’ın Kelâm Yöntemi” adlı araştırmasıyla da Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde doktorasını tamamladı (2014). Diyanet İşleri Başkanlığı’nda imam-hatip, vaiz ve cezaevi vaizi olarak çalıştı (2003-2010). Akabinde Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde araştırma görevlisi ve öğretim üyesi olarak görev yaptı (2011-2017). 2015-2016 yıllarında The University of Nottingham’da doktora sonrası araştırmasını yürüttü ve hâlen Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi’nde Kelâm Anabilim Dalı öğretim üyesi olarak görevini sürdürmektedir. DEMİR; Ebû İshak es-Saffâr’ın Kelâm Yöntemi (İstanbul: İSAM Yayınları, 2018), İSNAD Atıf Sistemi (Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2019), Ceza İnfaz Kurumları Din Hizmetleri Rehberi (Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2012) ve Dini Değerleri İle Diyarbakır (Ankara: Diyarbakır İl Müftülüğü Yayınları, 2009) adlı kitapların yazarıdır. DEMİR, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi (2016-2019) ile ULUM Journal of Religious Inquiries (2018-2020) dergilerinin editörlüğünü yürütmüştür ve hâlen 2019’da başladığı Eskiyeni dergisi editörlüğünü sürdürmektedir. DEMİR, Sosyal ve beşerî bilimler alanında kullanılmak üzere Türkiye merkezli ilk ve tek akademik yazım ve kaynak gösterme sistemi İSNAD’ı 2018 yılında Sivas Cumhuriyet Üniversitesi desteği ile geliştirerek ücretsiz olarak kullanıma sunmuştur. İSNAD’ın 2. Edisyonu 2019’da yayımlanmış ve İngilizceye, Farsça ve Arapça çevrilmiştir. Hanefî-Mâtürîdî din anlayışı konusunda akademik yayınları bulunmakta ve bu alanda çalışmalarına devam etmektedir. DEMİR, kendisini her zaman destekleyen Derya Hanımefendinin eşi; mutluluk kaynakları Seher, Berat ve Salih’in babasıdır.

Kaynakça

Abdurrahman Çetin - Tevfik Rüştü Topuzoğlu. “Fâsıla”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/209-210. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.

Abdülbâkî, Muhammed Fuâd. el-Mu’cemü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1467.

Ağırman, Cemal. “Hadis Kaynaklarını Okuma Yöntemi ve Musanniflerin Dili”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2006), 55-106.

Akgün, Hüseyin. “Tirmizî’nin Kullandığı ‘Hadîsun Garîbun’ Kavramı”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 17/3 (2017), 107-124.

Aksu, Ali̇. “Karahanlılar ve İslam’ın Yayılmasındaki Katkıları”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (Haziran 2001), 281-310.

Akyürek, Yunus. Siyasi ve Kültürel Boyutlarıyla Mâverâünnehir‐ Emeviler Dönemi ‐. Bursa: Emin Yayınları, 2012.

Albayrak, Kadir. “Nestûrîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/15-17. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.

Alıcı, Mustafa. “Şefaat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/411-412. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.

Altınkulaç, Tayyar. “Kisâî, Ali b. Hamza”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/69-70. Ankara: TDV Yayınları, 2002.

Ardoğan, Recep. “Mütekellimlere Göre Kelam-ı Nefsî ve İşitilebilirliği”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 13/2 (Temmuz 2013), 177-197.

Arslan, İbrahim. “Söz’ün Mahiyeti ve Bu bağlamda Bir Söz Olarak Kelamullah”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 3/1 (Ocak 2009), 141-164.

Aruçi, Muhammed. Abdülkāhir el-Bağdâdî ve el-Esmâ ve’s-Sıfât Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994.

Aruçi, Muhammed. “el-Esmâ ve’s-sıfât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/420-421. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.

Aruçi, Muhammed. “Pezdevî, Ebü’l-Yüsr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/266-267. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.

Aruçi, Muhammed. “Sümâme b. Eşres”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/130-131. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.

Askalânî, İbn Hacer. Fethu’l-bârî. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1379.

Aygün, Fatma. “Allah’ın Varlığı’nı Aklen Bilmeye İlişkin Mâtürîdî’nin Hudûs Delili (Hadesü’l-A’yân Delili)”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 (Haziran 2016), 161-187. https://doi.org/10.18498/amauifd.70733

Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Fark beyne’l-fırak. thk. M. Muhiddin Abdülhamîd. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 1416.

Bağdâdî, Abdülkāhir. Uṣûlü’d-dîn. İstanbul: Matbaatü’d-Devle, 1928.

Wilhem Barthold. “Orta Asya’da Moğol Fütuhatına Kadar Hristiyanlık”. çev. Köprülüzade Cemal Bey. Türkiyat Mecmuası 1/ (Ocak 2011), 47-100.

Bebek, Adil. “Sûr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/533-534. İs-tanbul: TDV Yayınları, 2009.

Beyhakī, Ahmed b. Hüseyn. el-Esmâ ve’s-Sıfât. thk. Abdullah b. Muhammed Hâşidî. 2 Cilt. Cidde: el-Mektebetü’s-Sevâdî, 1413.

Brodersen, Angelika. “Das Kapitel über die‘schönen Namen Gottes’ im Talhîs al-adilla li qawaid at-tawhîd des Abu Ishaq as-Saffâr al-Buharî (gest 534/1139)”. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 164/2 (2014), 375-406.

Brodersen, Angelika. “İçindekiler”. Telḫîṣü’l-edille li-ḳavâʿidi’t-tevḥîd. mlf. Ebû İshâk İbrâhîm b İsmâîl es-Saffâr. Beyrut: Ma‘hedü’l-Almânî li’l-ebhâsi’ş-Şarkiyye, 2011.

Brodersen, Angelika. Mâtûrîdî’nin Epistemolojisine Modern ve Geleneksel Yaklaşımlar. ed. Şaban Ali Düzgün. Ankara: OTTO, 1. Baskı., 2020.

Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422.

Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. Kitâbu’l-İrşâd. çev. Adnan Bülent Baloğlu vd. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2010.

Çelebi, İlyas. “Sıfat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/100-106. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.

Çelidze, Rasim. Ebû İshâk İbrâhim es-Saffâr: Hayatı, Görüşleri ve ‘Risâle fi’l-kelâm’ Adlı Eseri (İnceleme-Tahkik). Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2007.

Çetin, Nihat M. “Arap”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3. Cilt TDV Yayınları, 1991.

Çörtü, Mustafa Meral. Arapça Dilbilgisi: Nahiv. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakül-tesi Vakfı Yayınları, 2009.

Demir, Abdullah. “Ali b. Osman el-Ûşî’nin Mâtürîdî Kelâmına Katkıları”. Uluslararası Ali b. Osman el-Ûşî Sempozyumu Bildirileri. Kırgızistan: Oş Dev-let Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2018.

Demir, Abdullah. Ebû İshak Zâhid es-Saffâr’ın Kelâm Yöntemi. Ankara: İSAM Ya-yınları, 2018.

Demi̇r, Osman. “Determinizm ve Okasyonalizm Arasında: Mu’tezile’de Tevlîd Düşüncesi ve Ehl-i Sünnetin Eleştirisi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (Mart 2014), 63-82.

Demir, Osman. “Teselsül”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/536-538. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.

Demirci, Muhammet Sami. Hicri V-VI. Yüzyıllarda Mâverâünnehir’de Yaşamış Mâturîdi Âlimlerin Mâturîdilik İçindeki Yeri ve Görüşleri. Konya: Nec-mettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.

Dilek, Mehmet. “Hadislerde el-Esmâu’l-Hüsnâ”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/12 (Aralık 2003), 77-94.

Dinç, Abdullah. Ebû İshâk Saffâr el-Buhârî’ye Göre İslâm Mezhepleri. Kahraman-maraş: Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.

Dîneverî, Ebû Hanîfe. el-Ahbâru’t-Tıvâl. çev. Zekeriya Akman - Hüseyin Siya-bend Aytemür. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.

Ebû Hanîfe, Nu‘mân b. Sâbit. el-Fıḳhü’l-ekber. nşr. ve trc. Mustafa Öz. İstanbul: İFAV Yayınları, 1992.

Ertürk, Mustafa. “Hasan b. Süfyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/352-353. TDV Yayınları, 1997.

Eş‘arî, Ebü’l-Hasen. Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn. nşr. Nû’aym Zerzur. 2 Cilt. Mekte-betü’l ’Asriyye, 2005.

Fahreddîn er-Râzî. et-Tefsîrü’l-Kebîr: Mefâtîḥu’l-ġayb. 32 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1981.

Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-Maḳṣadü’l-esnâ fî şerḥi esmâ’i’llâhi’l-ḥüsnâ. nşr. Abdül-vehhâb el-Câbî. Kıbrıs: el-Caffân ve’l-Câbî, 1987.

Gökçe, Cüneyt. “Berzah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/525. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.

Gömbeyaz, Kadir. “İmam Mâturîdî ve Maturidilik, Tarihi Arka Plan, Hayatı, Eserleri, Fikirleri ve Maturidilik Mezhebi (Seçki/Derleme), Haz. Sön-mez Kutlu”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 5/3 (Ocak 2005), 463-466.

Gündüz, Şinasi. Hristiyanlık. Ankara: İSAM Yayınları, 2019.

Gündüz, Şinasi. “Mecûsîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/279-284. Ankara: TDV Yayınları, 2003.

Gündüz, Şinasi. “Sâbiîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/341-344. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.

Gündüzöz, Soner. “Tevlid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/37-38. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.

Güngör, Mevlüt. “Cessâs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/427-428. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.

Haci̇i̇brahi̇moğlu, Hümeyra Sevgülü - Demi̇r, Abdullah. “Māturīdite Scholar Abū Isḥāq al-Ṣaffār’s Understanding of Kalām Based on al-asmāʾ al-ḥusnā”. ULUM 3/2 (Aralık 2020), 159-199.

Halîmî, Ebû Abdullah. el-Minhâc fî şuʿabi’l-îmân. nşr. Hilmî M. Fûde. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikir, 1399.

Hamevî, Yâkūt. Mu’cemü’l-Buldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1397.

Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed. Müsnedi Ahmed b. Hanbel. nşr. Şuayb Arnaud. Müessesetü’r Risâle, 1421.

Hârizmî, Muhammed b. Ahmed. Mefâtîḥu’l-ʿulûm. thk. İbrahim el-Ebyârî. 1 Cilt. Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, ts.

Hatipoğlu, İbrahim. “Müsned”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/99-101. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.

Işık, Mustafa. “İbn Huzeyme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/79-81. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.

İbn Fûrek. Mücerredü Maḳālâti’ş-Şeyḫ Ebi’l-Ḥasan el-Eşʿarî. thk. Ahmed Ab-dürrahîm es-Sâyih. Kahire: Mektebetü’s-Sekafeti’d-Diniyye, 1425.

İbn Hazm. el-Faṣl fi’l-milel ve’l-ehvâ’ ve’n-niḥal. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, ts.

İbn Mâce. Sünenu İbn Mâce. thk. Hafız Ebû Tâhir Zübeyir Ali Za’i. Riyad: Dâru’s-Selâm, 2009.

İbnü’l Arabî, Ebû Bekr. el-Emedü’l-aḳṣâ fî maʿrifeti’l-esmâ’i’l-ḥüsnâ. thk. Abdullah et-Tevrati. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Hadisi’l-Kettaniyye, 2015.

İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fi’t-târîh. çev. M. Beşir Ersoy. 11 Cilt. İstanbul: Bahar Ya-yınları, 1991.

İbnü’l-Esîr. el-Lübâb fî tehzîbi’l-ensâb. 3 Cilt. Beyrut: Dârû’s-Sâdr, 1400.

İsfahânî, Râgıb. el-Müfredat fi-garibu’l-kur’ân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvudî. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1412.

Kādî Abdülcebbâr. “el-Muḫtaṣar fî uṣûli’d-dîn”. Resâilu’l-Adl ve’t-Tevhid. ed. Muhammed İmâre, 189-282.

Kahire: Dâru’l-Hilâl, 1971.

Kādî Abdülcebbâr. el-Muġnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-ʿ’Adl. thk. Mahmud Mu-hammed Kâsım. Mısır, 1958.

Kādî Abdülcebbâr. Şerḥu’l-Uṣûli’l-ḫamse. çev. İlyas Çelebi. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.

Kandemir, Ahmet Mekin. Big Bang Teorisinin Hudûs Delili Açısından Değerlendirme. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Ensti-tüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.

Karacabey, Salih. “Hattâbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/489-491. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.

Karadeniz, Osman. “Kıyâm bi-nefsihî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/515. TDV Yayınları, 2002.

Karagöz, İsmail. Esmâ-i Hüsnâ: Âyet ve Hadislerin Işığında Allah’ın İsim ve Sıfatları. Ankara: DİB Yayınları, ts.

Karaman, Hayreddin vd. Kur’ân-ı Kerîm Açıklamalı Meâli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.

Kaya, Veysel. Fahreddîn Râzî’nin Mâtürîdîlerle Olan Tartışması ve Eleştirisi. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.

Kılavuz, Ulvi Murat. Kelâmda Kozmolojik Delil. İstanbul: İz Yayıncılık, 2009.

Kılıç, Hulusi. “İştikak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/439-440. TDV Yayınları, 2001.

Koçar, Musa. Mâtüridi’de Esmâ-i Hüsnâ. Isparta: Fakülte Kitapevi, 2002.

Koloğlu, Orhan Şener. Cübbâîler’in Kelâm Sistemi. Ankara: İSAM Yayınları, 2017.

Koloğlu, Orhan Şener. “Esmâ-i Hüsnâ’da Tevkîfilik - Kıyâsîlik Problemi: Fahreddîn er-Râzî Örneği”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/2 (Haziran 2004).

Koloğlu, Orhan Şener. “Mutezile Kelâmında Yeniden Yaratma (İ‘âde)”. Usul İslam Araştırmaları 9/9 (Haziran 2008), 7-40.

Koyuncu, Fatih. “Bursalı Subhî Mehmed ve Manzum Esmâü’l-Hüsnâ Şerhi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 7/31 (Aralık 2018), 175-193.

Köprülü, Mehmet Fuat. Türk Edebiyatı’ndaki İlk Mutasavvıflar. Ankara: DİB Ya-yınları, 3. Basım, 1976.

Kureşî, Abdülkādir b. Muhammed b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-muḍıyye fî ṭabaḳāti’l-Ḥanefiyye. thk. Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. 5 Cilt. Cîze: Hicr li’t Tıbâa ve’n-Neşr, 1413.

Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. et-Taḥbîr fi’t-teẕkîr. nşr. İbrâhim Besyûnî. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l Arabî, 1968.

Kutluer, İlhan. “Şey”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/34-36. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.

Küçük, Raşit. “İsnad”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/154-159. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.

Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd Açıklamalı Tercüme. çev. Bekir Topa-loğlu. Ankara: İSAM Yayınları, 9. Basım, 2017.

Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. thk. Ahmet Vanlıoğlu vd. 18 Cilt. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005.

Müslim b. Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 1956.

Narşahî, Muḥammad bin Ca’fer vd. Târîh-i Buhârâ. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013.

Nesefî, Ebu’l Muîn Meymûn b. Muhammed. Kitâbü’t-Temhîd li Kavâidi’t-Tevhîd. nşr. Habîbullah Hasan Ahmed. Kahire: Dârü’t-Tıbâati’l-Muhammediyye, 1406.

Nesefi, Ebü’l-Berekat. Tefsirü’n- Nesefi = Medârikü’t-tenzîl ve hakaikü’t-te’vîl. thk. Mervân Muhammed eş-Şiâr. 4 Cilt. Beyrut : Dârü’n-Nefâis, 1435.

Nesefî, Ebü’l-Muîn. Baḥrü’l-kelâm. nşr. Veliyyüddin Muhammed Sâlih el-Ferfûr. Dımaşk: Mektebetü’l-Ferfûr, 1421.

Nesefî, Ebü’l-Muîn. Tebṣıratü’l-edille fî Usûli’d-dîn. thk. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1993.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ. Şerhu’n-nevevî a’le’l-müslim. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 1392.

Önal, Recep. “İman ve Mahiyeti Konusunda Mu’tezîle ile Ehl-i Sünnet Polemiği”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39 (Mart 2016), 121-146. https://doi.org/10.17120/omuifd.84385

Öngören, Reşat. “Tarikat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/95-105. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.

Öz, Mustafa. “Ahmed b. Hâbıt”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/70-71. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.

Öz, Mustafa. “Dırâr b. Amr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/274-275. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.

Öz, Mustafa. “İmâmiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/207-209. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.

Öz, Mustafa. “Muammer b. Abbâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/323-325. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.

Öz, Mustafa. “Müfevvida”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/500-501. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.

Öz, Mustafa. “Şîa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/121-123. TDV Yayınları, 2010.

Özaydın, Abdülkerim. “Karahanlılar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/404-412. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.

Özervarlı, M. Sait. “Hikmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/511-514. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.

Özervarlı, M. Sait. “Ebü’l-Abbâs el-Kalânisî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/223-224. Ankara: TDV Yayınları, 2001.

Özgüdenli, Osman Gazi. “Mâverâünnehir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/177-180. Ankara: TDV Yayınları, 2003.

Özköse, Kadi̇r. “Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında Tasavvufî Zümre ve Akımların Rolü”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (Haziran 2003), 249-280.

Öztürk, Resul. “Kelâmî Açıdan Ümitsizlik (Yeis) ve İman-Amel İlişkisi”. EKEV Akademi Dergisi 12/34 (2008), 43-56.

Pala, İskender. “Kün”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2002.

Pezdevî, Ebü’l-Yüsr. Uṣûlü’d-dîn. nşr. Hans Peter Linss. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türas, 2005.

Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyin. el-Maḥṣûl fî ʿilmi ʿuṣûli’l-fıḳh. nşr. Doktor Taha Cabir Feyyaz el-Alvânî. Müessese-tü’r Risâle, 1418.

Râzî, Fahreddin. Levâmiʿu’l-beyyinât fî şerḥi esmâ’illâh ve’ṣ-ṣıfât. Matbâtü’ş-Şerefiyye, 1323.

Sâbûnî, Nûreddin. el-Bidâye fī usûli’d-dîn: Mâtürîdiyye Akaidi. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İFAV Yayınları, 15. Basım, 2015.

Sadıker, Ömer. Ebû Şekûr es-Sâlimî’nin Kelam Anlayışı. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.

Saffâr, Ebû İshâk. Telḫîṣü’l-edille li-ḳavâʿidi’t-tevḥîd. thk. Angelika Brodersen. 2 Cilt. Beyrut: Ma‘hedü’l-Almânî li’l-ebhâsi’ş-Şarkiyye, 2011.

Sâlimî, Ebû Şekûr. Temhîd fî beyâni’t-tevḥîd. thk. Ömür Türkmen. Ankara: İSAM Yayınları, 2017.

Sem’ânî, Abdülkerîm b. Muhammed. el-Ensâb. nşr. Abdurrahmân b. Yahyâ b. Alî el-Muallimî el-Yemânî. 13 Cilt. Haydarâbâd: Dârü’l-Maârif’il Osmânniyye, 1962.

Seyyid, Eymen Fûad. “Fâtımîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/228-237. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.

Si̇nanoğlu, Abdulhamit. “Zulüm ve Kötülükler İlâhî Mi, İnsânî Midir? - Zulüm ve Kötülüklerin Kaynağı Hakkında Müslüman Kelâmcıların Tartışmaları Üzerine”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakül-tesi Dergisi 19 (Haziran 2012), 1-40.

Sinanoğlu, Mustafa. “Seneviyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/521-522. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.

Sürücü, İbrahim. “Kur’an’da Bazı Ayetler Çerçevesinde İsti’are ve Kinaye”. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 5/1 (18 Haziran 2016), 207-230.

Süyûtî, Ebî Bekr b. Muhammed. ed-Dürrü’l-mens̱ûr fi’t-tefsîr bi’l-me’s̱ûr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1983.

Şahin, Hüseyin. Esmâ-i Hüsnâ ve Eserleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1989.

Şehristânî. Kitâbu’l milel ve’n-niḥal. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütüb el-İlmiyye, 1971.

Şensoy, Sedat. “Lafız”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/42-44. An-kara: TDV Yayınları, 2003.

Şeybânî, İsmâil b. İbrâhim. Şerhu’l ʿAḳīdetü’ṭ-Ṭaḥâviyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l İlmiyye, 2018.

Taberî, Ebû Cafer. Câmiʿu’l-beyân fî tefsîri’l-Ḳur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şakir. 24 Cilt. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1420.

Taşağıl, Ahmed. “Soğd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/348-349. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.

Teftâzânî. Şerḥu’l-Maḳāṣıd. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1998.

Teftâzânî, Mes‘ûd b. Ömer. vd. Kelâm İlmi ve İslâm Akâidi: Şerhu’l Akâid. İstanbul: Dergâh, 9. Basım, 2017.

Teftâzânî, Sa‘deddin. Şerḥu’l-maḳāṣıd. 5 Cilt. Beyrut : Âlemü’l-Kütüb, 1998.

Tehânevî, Muhammed Hâmid. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm. thk. Refîk el-A’cem. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Lübnân, 1996.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed. el-Câmiʿu’l-kebîr. thk. Beşşar İvâd Ma’rûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmiyye, 1998.

Topaloğlu, Bekir. “Allah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/471-498. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.

Topaloğlu, Bekir. “Basîr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/102-103. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.

Topaloğlu, Bekir. “Bâtın”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/187. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.

Topaloğlu, Bekir. “Esmâ-i Hüsnâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/404-418. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.

Topaloğlu, Bekir. “Hakem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/170-171. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.

Topaloğlu, Bekir. “Hakîm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/181-182. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.

Topaloğlu, Bekir. “Hâlık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/303-304. TDV Yayınları, 1997.

Topaloğlu, Bekir. “Halîm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/334-335. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.

Topaloğlu, Bekir. “Hamîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/458-459. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.

Topaloğlu, Bekir. “İsm-i A‘zam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/75-76. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.

Topaloğlu, Bekir. “Kādir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/124. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.

Topaloğlu, Bekir. “Kahhâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 169-170. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.

Topaloğlu, Bekir. “Kerîm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/287-288. Ankara: TDV Yayınları, 2002.

Topaloğlu, Bekir. “Kitâbü’t-Tevhîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/117-119. Ankara: TDV Yayınları, 2002.

Topaloğlu, Bekir. “Latîf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/108-109. Ankara: TDV Yayınları, 2003.

Topaloğlu, Bekir. “Muhsî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/45-46. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.

Topaloğlu, Bekir. “Mü’min”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/557-558. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.

Topaloğlu, Bekir. “Rab”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/372-373. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.

Topaloğlu, Bekir. “Raûf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/468. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.

Topaloğlu, Bekir. “Zâhir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/85. TDV Yayınları, 2013.

Tuğlu, Nuri. Mâtürîdîlik ve Hadîs. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2. Basım, 2019.

Tüccar, Zülfikar. “Ferrâ, Yahyâ b. Ziyâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/406-408. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.

Tümer, Günay vd. Dinler tarihi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2010.

Türcan, Galip. “Kelamın Dil Üzerine Kurduğu İstidlal Şekli - Bâkıllânî’nin Yaklaşımı Bağlamında Bir Değerlendirme”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27 (Aralık 2011), 127-138.

Türkmen, Hasan. “Kelam Kavramı ve Bu Kavrama İlişkin Teolojik Yaklaşım”. Eskiyeni 29 (Aralık 2014), 27-48.

Uludağ, Süleyman. “Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/473-475. Ankara: TDV Yayınları, 2002.

Usta, Aydın. “Sâmânîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/64-68. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.

Üzüm, İlyas. “Nusayrîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/270-274. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.

Üzüm, İlyas. “Saffâr, Ebû İshak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/462-463. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.

Yavuz, Ömer Faruk. “Gazâlî’de Esmâ-i Hüsnâ Yorumu”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 6/1 (Şubat 2006), 49-95.

Yavuz, Yusuf Şevki. “Adem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/356-357. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.

Yavuz, Yusuf Şevki. “Araz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/337-342. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.

Yavuz, Yusuf Şevki. “Bezm-i Elest”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/106-108. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.

Yavuz, Yusuf Şevki. “el-Cevâlîkī, Hişâm b. Sâlim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/437-438. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.

Yavuz, Yusuf Şevki. “İstitâat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/399-400. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.

Yavuz, Yusuf Şevki. “Ulüv”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/136-138. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.

Yavuz, Yusuf Şevki. “Vahdâniyyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/428-430. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.

Yavuz, Yusuf Şevki. “Halku’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/371-375. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.

Yavuz, Yusuf Şevki. “İ‘câzü’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/403-406. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.

Yavuz, Yusuf Şevki. “Kelâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/194-196. Ankara: TDV Yayınları, 2002.

Yavuz Yusuf Şevki. “Vücûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/136-137. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.

Yeşi̇lyurt, Temel. “Maturidilerde Tekvin Sıfatı ve Temellendirilmesi”. Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (Mart 2018), 9-25.

Yıldız, Hakkı Dursun (ed.). Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi. 7 Cilt. İstanbul: Çağ Yayınları, 1989.

Yıldız, İbrahim. “Ebû İshâk ez-Zeccâc’ın Esmâ-i Hüsnâ ve Besmele Hakkında İki Eseri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/1 (Ekim 2015), 33-64.

Yılmaz, H. Kamil. Ebu Nasr Serrac Tusi el-Lüma’ İslam Tasavvufu: Tasavvufla İl-gili Sorular-Cevaplar. İstanbul: Erkam Yayınevi, 2016.

Yilmaz, Selahattin. “Arapça’da Allah İsminin Etimolojisi ve O’nunla Yapılan Deyimlerin Filolojik Yapısı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (Aralık 2003), 201-208.

Yurdagür, Metin. Âyet ve Hadislerde Esmâ-i Hüsnâ Allah’ın İsimleri: Literatür ve Şerh. İstanbul: Marifet Yayınları, 2006.

Yurdagür, Metin. “Muḫâlefetün li’l-ḥavâdis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/403-404. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.

Yücedoğru, Tevfik. “Tekvin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/388-390. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.

Zeccâc, Ebî İshâk. Tefsîru esmâ’illâhi’l-ḥüsnâ. nşr. Ahmed Yûsuf ed-Dekkâk. Dımaşk: Dâru’l-Me’mun li’t-Turâs, 1399.

Zeccâcî, Ebü’l-Kāsım. İştiḳāḳu esmâ’illâh. nşr. Abdülhüseyin el-Mübârek. Beyrut: Müessesetü’r Risâle, 1406.

Zehebî, Muhammed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. 25 Cilt. y.y: Müessesetü’r-Risâle, 1405.

Esmâ-i Hüsnâya Dayanan Kelâm Anlayışı: Ebû İshâk es-Saffâr Örneği

İndir

Yakında Yayımlanacaklar

25 Kasım 2021

Bölümler

Lisans

Creative Commons License

Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.

Bu yazıyla ilgili ayrıntılar

ISBN-13 (15)

9786057441676

Date of first publication (11)

11/25/2021
Takvim

Fiziksel Boyutlar

16cm x 24cm